فصول الحکمة؛ شرح فارسی بر منظومه(مبحث الهیات) - ذهنی تهرانی، سید محمد جواد - الصفحة ١٧٦ - اشكال مرحوم مصنف به لاهيجى(ره)

بهمين ترتيب اين تقرير در تمام سلسله اجزاء جارى است و لازمه آن اينستكه‌

اجزاء ماهيّت تا بى‌نهايت ادامه پيدا مى‌كنند و نتيجه آن اين مى‌باشد كه تعقّل و

تصوّر ماهيّتى از ماهيّات براى ما ممكن نبوده و كه‌نه هيچ ماهيّتى را نمى‌توانيم‌

تعقّل نمائيم در حاليكه اينطور نبوده و اين معنا امر باطلى مى‌باشد چه آنكه ما

بسيارى از ماهيّات را با تمام ذاتيّات اوّليه و ثانويّه‌اش ادراك و تصوّر كرده و

جائى براى انكار آن وجود ندارد و منكر آن مكابر محسوب مى‌شود.

سپس مصنّف (ره) مى‌فرمايد:

و اينكه از جزء بودن وجود براى ماهيّت تسلسل لازم مى‌آيد در صورتيكه‌

اجزاء ماهيّت را كه مترتّب قرار داديم خارجى باشند امر واضح و روشنى است‌

بطوريكه هيچ شبهه و ترديدى در آن راه ندارد.

شرح فارسى:

توضيح‌

در توضيح و شرح اين عبارت مى‌گوئيم:

گفته شد وجود در صورت اتّحاد با ماهيّت مستلزم اينستكه تمام ماهيّات‌

متباينه و متضادّه و متخالفه با هم متّحد باشند.

حال مى‌گوئيم اگر وجود جزء ماهيّت باشد مستلزم تسلسل است زيرا بنابر

اين فرض ماهيّت داراى دو جزء بوده كه يكى از آن دو وجود و قهرا جزء ديگر نيز

بايد او وجودى باشد، زيرا تقوّم موجود به جزء عدمى محال است و بعد از آن‌

مى‌گوئيم آنجزء وجودى خود داراى دو جزء است يكى وجود و ديگرى امر وجودى‌

و همينطور كلام را نقل مى‌دهيم و بجائى نمى‌رسيم پس لازم مى‌آيد ماهيّت‌

واحده داراى اجزاء غير متناهى باشد و اين امر مستلزم آنستكه تعقّل و تصوّر هيچ‌

ماهيّتى امكان‌پذير نباشد و اين خلاف وجدان است.

زيرا چه بسا ماهيّات زيادى را ما با ذاتيّاتشان تصوّر نموده بطورى كه‌

جاى انكار براى احدى نمى‌باشد.

قوله: انّه على هذا كان لها جزء آخر: ضمير در « انّه » بمعناى « شأن » بوده و