فصول الحکمة؛ شرح فارسی بر منظومه(مبحث الهیات) - ذهنی تهرانی، سید محمد جواد - الصفحة ٢٦٦ - اشكال اول اجتماع جوهر يا عرض

پس لازم مى‌آيد جوهر حالّ در ذهن در عين جوهر بودن عرض باشد و اين‌

مستحيل است.

قوله: و الذّات اى الماهيّة: غالبا ذات را بر معناى مرادف با حقيقت يعنى‌

ماهيّت موجود در خارج اطلاق مى‌كنند و اينمعنا در اينجا مقصود نيست چه آنكه‌

ماهيّت بقيد وجود خارجى در انحاء وجودات قطعا محفوظ نيست از اينرو مصنّف‌

مى‌فرمايد:

مراد ما از « ذات » معناى غالبش نيست بلكه منظور از آن نفس ماهيّت‌

من حيث هى هى مى‌باشد بدون لحاظ وجودش در ذهن يا در خارج.

فصول الحكمة، شرح فارسى بر منظومه (مبحث الهيات) ؛ ج‌١ ؛ ص٢٦٦

له: كما اشتهر بينهم انّ الذّاتى لا يختلف الخ: يعنى نسبت به ذهن و خارج و

نفس الامر ذاتى قابل اختلاف و تخلّف نيست لذا وقتى در ذهن يافت مى‌شود در

حقّش صادقست بگوئيم:

ماهيّت بجميع اجزائش در ذهن يافت شده چنانچه در خارج وقتى تحقّق‌

يافت عينا درباره‌اش عبارت مزبور قابل صدق است و همچنين نسبت بعالم تقرّر

و نفس الامر چه آنكه در غير اينصورت نبايد حكم بتحقّق ماهيّت نمود.

قوله: و لكن عارضه و نازعه: ضمير منصوبى در « نازعه و عارضه» به « انّ‌

الذّاتى لا يختلف و لا يتخلّف» راجع است.

قوله: و هو محال: ضمير « هو » به جمع المقابلين راجع است.

قوله: كما تسوق اليه ادّلة الوجود الذّهنى: ضمير در « اليه » به انحفاظ الذّاتيّات‌

فى انحاء الوجودات راجع است.

و معناى « تسوق » اينستكه ادلّه وجود ذهنى ما را باين واقعيّت سوق داده‌

و مى‌كشاند.

قوله: و غير حالّة حيثما تحقّقت: اين عبارت تفسير براى جوهر مى‌باشد.

قوله: جاز اين يكون حالّة: ضمير در « يكون » به جوهر بر مى‌گردد.

قوله: و هو محلّ مستغن عنها: ضمير « هو » به ذهن برگشته و ضمير در « عنها »

به حقائق جوهريّه عود مى‌كند.