فصول الحکمة؛ شرح فارسی بر منظومه(مبحث الهیات) - ذهنی تهرانی، سید محمد جواد - الصفحة ٢٦٤ - علت پيدايش آراء در وجود ذهنى

باشند و با حفظ اينمعنا چگونه جايز است اين حقائق طبق مذهب حضرات در

ذهن حلول كنند در حاليكه ذهن محلّى است مستغنى از آنها و در وجودش نيازى‌

به حقائق ياد شده ندارد و پرواضح است كه حال در محلّ مستغنى عرض‌

محسوب مى‌شود پس لازم آمد كه حقائق جوهريّه در عين جوهر بودن عرض نيز

باشند و اين جمع بين متقابلين و متضادّين است.

شرح فارسى:

توضيح‌

قاعده‌اى است مشهور كه عقل آنرا تأييد نموده و آن اينستكه:

ذاتى نه مختلف مى‌شود و نه متخلّف از شيئ مثلا امكان ندارد فردى از

افراد انسان يافت شود كه حيوانيّت يا انسانيّت در او تخلّف نموده باشد و نيز

مستحيل است كه فردى از افراد جوهر ذاتش بعرض تبدّل پيدا كند فلذا گفته‌اند:

ماهيّت و ذاتيّات آن در تمام انحاء وجودات چه در خارج و چه در ذهن و

موجودات ذهنى نيز چه در عالم عقول و نفوس كلّيّه مجرّده بوده (موجود ذهنى‌

عالى) و چه در عالم نفوس جزئى همچون نفوس بشرى (موجود ذهنى سافل)

باشند محفوظ بوده بدون تخلّف يا اختلافى و چنانچه گفته شد اين حكمى است‌

كه عقل شاهد بر آنست لكن مطلبى كه قابل توجّه و حائز اهميّت است آنكه با

اين حكم حكمى ديگر كه آنهم عقلى است معارض و منازع مى‌باشد و آن‌

اينست كه لازمه حكم مذكور اينستكه گاهى دو حقيقت متقابل و متضادّ با هم در

شيئ واحدى اجتماع كنند مثلا چيز واحدى هم عرض باشد و هم جوهر و اين‌

مستحيل و غير قابل وقوع است.

تفصيل و شرح‌

در جنس بودن جوهر و عرض نسبت بحقائق جوهريّه و عرضيّه سه قول‌

است كه مرحوم محقّق آملى در درر الفوائد بتفصيل نقل فرموده و ما از شرح آن‌

خوددارى كرده فقط قولى كه مورد بحث هست ذكر مى‌كنيم و آن اينست كه‌