فصول الحکمة؛ شرح فارسی بر منظومه(مبحث الهیات) - ذهنی تهرانی، سید محمد جواد - الصفحة ٢٩٨ - جواب هفتم و كلام ملاصدرا در اسفار

و اين كلام دو كلام با هم تناقضى ندارند زيرا يكى از شرائط تحقّق تناقض‌

علاوه بر وحدات هشتگانه وحدت حمل است.

البتّه اين جواب از صاحب اسفار است كه در حلّ اشكال مزبور فرموده و

مرحوم مصنّف ملخّصى از عبارت ايشان را در اينجا نقل فرموده كه ما عينا آنرا

ترجمه مى‌كنيم:

در جلد اوّل از كتاب اسفار ص ٢٨٤ چنين مى‌گويد:

طبايع كلّيّه عقليّه بدو حيث ملاحظه مى‌شوند:

١- باعتبار ماهيّت من حيث هى هى كه از آن طبايع مرسله لا بشرطيّه‌

مقسميّه تعبير مى‌كنند و باين لحاظ در تحت هيچكدام از مقولات داخل نيستند.

٢- بملاحظه وجود و تحقّق در نفس كه وجود نسبت بآن مقولات كليه‌

مظهر و مبرز است و نسبت بخياليّات و موهومات مصدر و مرجع مى‌باشد و

بهر حال باين اعتبار داخل در تحت مقوله كيف هستند.

آنگاه براى رفع اشكالات و دفع توهّمات بطوريكه تمام ثغور و طرق‌

اشكال منسدّ شود چنين مى‌نويسد:

اگر بگوئى چطور ماهيّات كلّيّه باعتبار اوّل داخل در تحت هيچ مقوله‌اى‌

نيستند و حال آنكه جوهر كه يكى از آنها است در طبايع انواع اخذ مى‌شود و نيز

حقيقت كمّ و ماهيّت نسبت در طبايع و حقائق افرادشان ملاحظه مى‌شوند

چنانچه گفته مى‌شود:

انسان جوهريست كه قابل ابعاد ثلاثه بوده و داراى حسّ و نطق باشد.

يا در تعريف زمان گويند:

زمان عبارتست از كمّ متّصلى كه قارّ و ثابت نباشد.

چنانچه در حدّ سطح گفته‌اند:

سطح عبارتست از كمّ متّصلى كه قارّ بوده و در دو جهت (طول-

عرض) قابل تقسيم باشد.

و چنانچه مشهود است در اين سه تعريف كه بعنوان نمونه ذكر شد طبايع‌