فصول الحکمة؛ شرح فارسی بر منظومه(مبحث الهیات) - ذهنی تهرانی، سید محمد جواد - الصفحة ٣٧٠ - اختلاف مشائين با اشراقيين در حصر تمايز

مشخّص هستند نه باينكه دو ماهيّت و دو حقيقت متباين باشند بلكه ماهيّت واحد

مقول بتشكيك بوده و هر يك در مرتبه‌اى واقعند غير از مرتبه ديگرى لذا دو خطّى‌

كه در كمال و نقص با هم متفاوتند يعنى يكى بيشتر از ديگرى است از نظر

حقيقت هيچ فرقى با هم نداشته بلكه مانند فرضى هستند كه با يكديگر مساوى‌

باشند پس امتياز آنها صرفا بهمان نقص و كمال كه تشكيك بحسب مرتبه است‌

مى‌باشد همانطورى كه در وجود گفتيم و آنرا شيئ مشكّك و مقول بتشكيك‌

دانستيم.

شرح فارسى:

توضيح‌

حكماء مشّاء مناط ميزين دو چيز را سه دانسته‌اند:

١- تمايز بتمام ذات باينكه اين شيئ ماهيّتى باشد غير ماهيّت آن شيئ‌

و اين خود دو صنف است:

اوّل: تمايز دو شيئ در جنس عالى همچون جوهر جنسى كه از كيف‌

جنسى بتمام ذات ممتاز است.

دوّم: تمايز آندو در نوع عالى نظير امتياز بياض از عدد كه اوّلى در تحت‌

نوع كيف محسوس مندرج و دوّمى در ذيل كمّ منفصل قرار دارد و تمايزشان بتمام‌

ذات است زيرا جنس و فصل در اوّلى كيف وحسّ است و در دوّمى كمّ و

انفصال است پس بتمام ذات از هم جدا مى‌باشند.

٢- تمايز بواسطه بعض ذات و مورد آن در جائى استكه دو نوع در تحت‌

جنسى مشترك و بواسطه فصل از هم جدا شوند همچون انسان و فرس.

٣- تمايز بواسطه عوارض فرديّه و محلّ آن در جائى استكه دو فرد

متماثل در تحت نوع واحدى قرار داشته باشند و فارقشان عوارض غريبه و شخصيّه‌

آنها باشد همچون امتياز زيد از عمرو.

حكماء اشراقى قسم چهارمى را گفته‌اند كه آنها ملتفت بآن نشده‌اند و