فصول الحکمة؛ شرح فارسی بر منظومه(مبحث الهیات) - ذهنی تهرانی، سید محمد جواد - الصفحة ٢٤٥ - تأويل مذهب متكلمين

فساد ظاهرى مبرّا و بر حذر داشته باشد در مقام تأويلش برآمده و آنرا بقول اوّل‌

ارجاع مى‌دهد.

البتّه اگرچه قول اوّل نيز مرضىّ ايشان نمى‌باشد لكن فسادش بدرجه‌

اينقول نبوده و محذورش باين مثابه نيست و شرح كيفيّت تأويل باين تقرير است:

اوّلا: مى‌گوئيم منظور متكلّمين از مفهوم وجود همان حقيقة الوجود است‌

كه عبارت از حضرت سبحان جلّت عظمته باشد لذا نفى تعدّد از جهات ثلاث‌

( نوع- مرتبه- فرد) صحيح مى‌باشد همانطورى كه قائلين بقول اوّل چنين‌

مى‌گفتند زيرا بديهى است كه حقيقة الوجود (واجب الوجود) هم بحسب نوع و هم‌

از جهت مرتبه و هم از حيث فرد متّحد مى‌باشد.

و ثانيا: مقصودشان از حصصيكه وجود بآنها اضافه مى‌شود همان‌

تجلّيات نور و انحاء وجود است كه تكثّر در آنها باعث تكثّر در اصل وجود نيست‌

و اگر تعدّد و كثرتى توهّم شود حقيقتا در اضافات و نسب است يعنى وجود واحد

است وانحاء وجود كه ماهيّات باشند تكثّر دارند و قهرا اضافه وجود بهر كدام از

ماهيّات جداجدا باعث تكثّر در اضافات مى‌شود و اين معنا عينا همان تقريرى‌

است كه قائلين اوّل مى‌گفتند.

قوله: قول المتكلّمين المذكور: مقصود كسانى هستند كه مرحوم مصنّف قبلا

در اين مصراع بآنها اشاره نمود: من قال ما كان له سوى الحصص.

قوله: بارجاعه الى الاوّل: مقصد از « الاوّل » قول منسوب به ذوق تألّه‌

مى‌باشد.

قوله: بتنزيل جميع قالوا فى المفهوم: ضمير فاعلى در « ما قالوا» به متكلّمين‌

عود مى‌كند.

قوله: التجلّيّات الّتى لا تسلزم: مراد از تجلّيات موجودات است.

قوله: فى المتجلّى: مقصود از آن نفس وجود مى‌باشد.

قوله: كما قالوا لا تكثّر الخ: اين عبارت از متكلّمين بوده كه مرحوم مصنّف‌

آنرا شاهد براى تأويل خود آورده است.