فصول الحکمة؛ شرح فارسی بر منظومه(مبحث الهیات) - ذهنی تهرانی، سید محمد جواد - الصفحة ٣١٣ - كلام مرحوم مصنف

كمال دوّمى براى آنها بحساب مى‌آيد چه آنكه علاوه بر كون و تحقّقشان براى‌

نفس نيز ظاهر و بارز شده‌اند.

و مقصود از كلمه « وجودها » در عبارت صدر المتألّهين كه گفته « و من»

حيث وجودها فى النّفس» وجود بمعناى دوّم است نه بمعناى اوّل يعنى كون و

تحقّق صور مقولات و نيز وجودى را كه فرمود نه جوهر است و نه عرض مقصود

همين وجود مى‌باشد نه وجود بمعناى اوّل و وجود بمعناى دوّم همان است كه‌

بواسطه‌اش آثار كيف بالذّات ظاهر گشته و نيز خصوصيّتى دارد كه بواسطه‌اش‌

ماهيّت خاصّه‌اى تحقّق مى‌يابد و اين ماهيّت از مقوله كيف بالذّات محسوب‌

مى‌شود بطورى كه وجود مزبور كيف است ولى بعين كيفيّت آن ماهيّت و

بعبارت ديگر:

وجود ياد شده كيف بالعرض بوده و ماهيّت مخصوصه كيف بالذّات‌

مى‌باشد و در نتيجه وجود بمعناى بروز و ظهور صور براى نفس كه كيف بالعرض‌

بوده منتهى به ماهيّت مخصوصه يعنى كيف بالذّات مى‌شود و مقصود از اين‌

ماهيّت همان ماهيّت علم است و حاصل كلام آنكه:

صور مقولات در ذهن غير از اصل كون و تحقّقى كه دارند يك وجود

ديگرى براى آنها است كه آن وجود صور و ظهورشان براى نفس مى‌باشد و اين‌

وجود از مقوله كيف بالعرض بوده و از باب كلّ ما بالعرض لا بدّ ان ينتهى‌

الى ما بالذّات لازمستكه به كيف بالذّات يعنى ماهيّت علم منتهى شوند پس بايد

بگوئيم:

وجود صور معقوله و ظهورشان براى نفس در واقع وجود همان ماهيّت علم‌

كه كيف بالذّات است مى‌باشد همانطوريكه وجود زيد در خارج واقع و حقيقتا

همان وجود ماهيّت انسانى است كه ماهيّت بالذّات محسوب مى‌گردد و بدين‌

ترتيت حاصل جواب صدر المتألّهين از اشكال سابق الذّكر بر وجود ذهنى چنين‌

مى‌شود:

مقولات و ماهيّات خارجيّه پس از تحقّق و تعقّل در ذهن و بعد از بروز و