فصول الحکمة؛ شرح فارسی بر منظومه(مبحث الهیات) - ذهنی تهرانی، سید محمد جواد - الصفحة ٣١٢ - كلام مرحوم مصنف

در نتيجه بايد گفت:

ماهيّت علم كيفت بالذّات بوده و صور معلومه كيف بالعرض مى‌باشند و

قاعده انتهاء ما بالعرض الى ما بالذّات بهم نخورده و اشكال مزبور به‌

صدر المتألّهين نيز متوجّه نمى‌گردد.

شرح فارسى:

توضيح‌

تحليل‌

همانطوريكه سائل در سؤال و اشكالش بر مرام ملّاصدرا تقرير نمود

ماهيّات خارجى پس از تعقّل و تصوّر در ذهن به كيف مبدّل مى‌شوند و پس از آن‌

مى‌پرسيم اين كيف يا كيف بالذّات است و يا بالعرض اگر كيف بالذّات باشد

اشكال اجتماع متقابلين پيش آمده و در صورتيكه كيف بالعرض فرض شود لازم‌

مى‌آيد آنرا به ما بالذّات منتهى دانسته و آن وجود است و طبق اين گفته وجود بايد

عرض باشد در حاليكه ملّاصدرا وجود در ذهن را نه جوهر مى‌داند، نه عرض.

مرحوم مصنّف در تحليل انتقاد مزبور مى‌فرمايد:

ممكنست ملّاصدرا شقّ دوّم را اختيار كند و بگويد:

مراد از كيف، كيف بالعرض است يعنى ماهيّات و اشياء و مقولات از

هر مقوله‌اى كه باشند بعد از تعقّل و تصوّر در ذهن مبدّل به كيف مى‌شوند ولى‌

مقصود از آن كيف بالعرض است و در عين حال اشكال ياد شده متوجّه ما نمى‌گردد و

تقرير آن چنين است:

ماهيّات و مقولات معقوله داراى دو وجود هستند:

١- وجود بمعناى كون و تحقّق ماهيّات فى حدّ نفسه و با قطع نظر از

ظهورشان براى نفس كه وجود باينمعنا كمال اوّل براى ماهيّات معقوله و متصوّره‌

محسوب مى‌شود.

٢- وجود بمعناى ظهور و بروز ماهيّات معقوله براى نفس كه باينمعنا