تشریح المطالب؛ شرح فارسی بر مکاسب - ذهنی تهرانی، سید محمد جواد - الصفحة ١٣٤٥ - كلام در اراضى غير عراق

خلافى در آن از اهل علم نقل نشده بلكه از تواريخ معتبره نيز چنين حكايت گرديده است.

و از برخى اهل سنّت منقولست كه اين اراضى صلحا فتح شده‌اند.

و در برخى ادلّه آمده است كه اراضى عراق ملك قاطبه مسلمين است.

اين مضمون محتمل هردو معنا بوده يعنى هم با مفتوح عنوة و هم با مفتوح صلحا سازگار است و از جمله اين ادلّه صحيحه حلبى است، در اين روايت صحيحه آمده است:

از حضرت ابو عبد اللّه عليه السّلام راجع به اراضى سواد سؤال شد كه موقعيّت و منزلت آنها چيست؟

حضرت فرمودند: اين اراضى ملك تمام مسلمين است چه مسلمانان امروز و چه كسانيكه بعدا در اسلام داخل شده و چه اشخاصى كه بعدا خلق شده و هنوز خلق نگرديده‌اند.

و نيز روايت ابى الرّبيع الشّامى، در اين روايت آمده است:

از اراضى سواد چيزى نخر مگر از كسيكه به ذمّه و شرائط آن ملتزم است و جهت نفى از خريدن آنستكه اين اراضى فيئ و غنيمت براى تمام مسلمين مى‌باشد.

و قريب بهمين روايت است، صحيحه ابن حجّاج.

كلام در اراضى غير عراق‌

و امّا غير اراضى عراق يعنى زمينهائى را كه اهل فن ذكر نموده و مشهور است كه مفتوح عنوة مى‌باشند بايد بگوئيم:

اگر دو شاهد عادل باينمعنا شهادت داده‌اند بطورى كه احتمالا شهادتشان مبتنى بر عملى است كه از راه سماع حاصل شده يا بر ظنّ متأخّم بعلم كه بواسطه شياع پيدا گرديده مى‌باشد البتّه بآن اخذ نموده و حكم اراضى مفتوح عنوة را بر آنها جارى مى‌كنيم اگرچه در فرض دوّم اشكال و تأمّل بوده (فرضى كه شهادت عدلين مبتنى بر ظنّ است) همانطورى كه در شهادت عدل واحد نيز تأمّل مى‌باشد و