تشریح المطالب؛ شرح فارسی بر مکاسب - ذهنی تهرانی، سید محمد جواد - الصفحة ١٠٤٥ - تنبيه دوم

اگر ولايت را از ناحيه ظالم نپذيرد نفس بعضى از مؤمنين در مخاطره مى‌باشد، البتّه در اينفرض هيچ اشكال و ترديدى نيست در اينكه وى مى‌تواند ولايت را پذيرفته و ساير محرّمات مترتّب بر آن غير از ريختن خون را نيز مرتكب شود ولى همانطورى كه قبلا گفتيم نمى‌تواند اكراه را مجوّز اين حرام يعنى ريختن خون قرار دهد زيرا با نفس مؤمن هيچ خير معادل و قرين نمى‌تواند باشد.

مقاله مرحوم علّامه در قواعد

مرحوم علّامه در كتاب قواعد مى‌فرمايند:

قبول ولايت از جانب ظالم حرام است مگر در جائيكه شخص با پذيرفتن آن از امر بمعروف و نهى از منكر تمكّن يابد و يا در موردى كه اگر آنرا قبول نكند بر نفس يا مال خود يا متعلّقين و يا بعضى از مؤمنين خائف باشد كه در اينجا نيز وى مى‌تواند آنچه را جائر امر مى‌كند اطاعت كند مگر ارتكاب قتل كه ابدا جايز نيست.

پايان كلام مرحوم علّامه‌

مرحوم مصنّف مى‌فرمايند:

اگر مقصود مرحوم علّامه از خوف بر بعض مؤمنين، خوف بر نفس ايشان باشد نه اموال و اعراض ايشان البتّه با آنچه ما تحقيق كرده و ذكر نموديم تنافى و مخالفت ندارد چنانچه عبارت مذكور را برخى از اساطين در شرحى كه بر كتاب قواعد دارند بهمين نحو تفسير نموده‌اند، وى فرموده:

مراد مصنّف (ره) اينستكه:

مگر در فرضى كه شخص بواسطه خوف بر نفس از تلف شدن يا ضرر رسيدن ببدن يا بمالى كه تلف يا غصب آن مضرّ بحال شخص است و يا در مخاطره واقع شدن عرض و آبرو در تنگناى اكراه واقع شود اعمّ از آنكه خوف بر نفس و مال و عرض نسبت بشخص مكره (بفتح راء) بوده يا نسبت به اهل و متعلّقينش باشد و يا احيانا راجع به بعضى از مؤمنين البتّه در غير مثال وسط باشد كه در تمام اينصور شخص مكره مى‌تواند امر ظالم را اجراء و اطاعت كند.

پايان كلام شارح قواعد

تشريح المطالب، شرح فارسى بر مكاسب ؛ ج‌٤ ؛ ص١٠٤٦