إيضاح الكفاية - فاضل لنكرانى، محمد - الصفحة ٢٥٧ - ملاك وجوب غيرى فعلى مقدمات وجوديه چيست؟

چگونه است كه استطاعت، دخالت در واجب و حج دارد و وجوبش هم قبل از آن فعلى هست درعين‌حال، بنا بر عقيده شيخ اعظم، لازم نيست كه مكلّف، استطاعت را تحصيل كند؟

و همچنين فرق بين استطاعت در باب حج و طهارت در باب نماز چيست كه طهارت، بنا بر عقيده مرحوم شيخ، لازم التحصيل هست امّا استطاعت حتّى بنا به عقيده ايشان وجوب تحصيل ندارد- علّتش چيست؟

تحصيل استطاعت براى مكلّف، يك امر مقدور هست و مانند زمان، نسبت به حج نيست، پس چرا لزوم تحصيل ندارد؟

جواب: علّتش همان شرط چهارمى است كه اكنون در مقام بيانش هستيم كه: گاهى مقدّمات وجوديّه به نحوى است كه مولا در صدد مكلّف نمودن عبد به تحصيل مقدّمه نيست بلكه منظورش اين است كه اگر مقدّمه به نحو طبيعى و خودبه‌خود حاصل شد، آن‌وقت، ذى المقدّمه به دنبالش تحقّق پيدا كند به خلاف طهارت، نسبت به نماز كه مولا مى‌خواهد مكلّف، طهارت را تحصيل نمايد. امّا در باب استطاعت، چنين فرض شده: اگر استطاعت، خودبه‌خود حاصل شد آن‌گاه بر مكلّف، لازم است كه حج را عن استطاعة انجام بدهد نه اينكه «لزوم»، مشروط به استطاعت باشد، لزوم و وجوب، فعلى هست اما در «حج عن استطاعة»، يك استطاعت خاصّى ملحوظ است.

پس شرط چهارم وجوب غيرى مقدّمه وجوديّه، اين است كه: دخالت آن در مأمور به، به نحوى نباشد كه مولا فرض وجودش را كرده باشد و براى وجود طبيعى آن، مدخليّت قائل شده باشد كه در اين صورت آن مقدّمه، واجب نيست.

تذكّر: مصنّف رحمه اللّه علّت اعتبار شرائط اخير را چنين بيان كرده‌اند:

«ضرورة انّه لو كان مقدّمة الوجوب ايضا لا يكاد يكون هناك وجوب الا بعد حصوله و