إيضاح الكفاية - فاضل لنكرانى، محمد - الصفحة ١٤٨ - «يك فرع اصولى»

توضيح ذلك: فرضا مكلّفى به استناد بيّنه، نماز عصرش را اتيان نمود و يك ساعت به غروب مانده برايش كشف خلاف شد كه مستند طهارت لباسش- بيّنه- صحيح نبوده، او به‌جاى اجراى اصالت الاشتغال مى‌تواند استصحاب جارى نمايد.

بيان ذلك: هنگامى كه يك ساعت به غروب مانده و كشف خلاف شده، مى‌گوئيم:

آن مكلّف، وقتى دو ساعت به غروب مانده بود، وظيفه و تكليف «فعلى» نسبت به نماز با طهارت واقعى نداشته، به عبارت ديگر: آيا وظيفه فعلى او بوده كه با طهارت واقعى نماز بخواند درحالى‌كه هنوز كشف خلاف نشده؟

مسلّما و بلا اشكال، هنگامى كه دو ساعت به غروب مانده، آن تكليف واقعى، «فعليّت» نداشته امّا اكنون كه يك ساعت به غروب مانده و كشف خلاف شده، شك مى‌كند كه: آيا تكليف به واقع، الآن كه كشف خلاف شده، فعليّت پيدا كرد يا نه؟

استصحاب عدم فعليّت، جارى مى‌شود و مى‌گوئيم: دو ساعت به غروب مانده- قبل از كشف خلاف- يقينا آن تكليف، فعليّت نداشته پس الآن هم كه كشف خلاف شده و شك در فعليّت آن داريم، استصحاب عدم فعليّت تكليف واقعى، جارى مى‌شود. بديهى است كه اگر در موردى استصحاب، جارى شود، اصالت الاشتغال نمى‌تواند جريان پيدا كند زيرا استصحاب بر اشتغال، تقدّم دارد.

جواب: آرى استصحاب بر اشتغال، تقدّم دارد لكن استصحاب از نظر مثبتيّت، اعتبار ندارد زيرا گفتيم: فرضا اوّل ظهر، ذمّه مكلّف، نسبت به تكليف واقعى اشتغال پيدا كرده و شك داريم آن نمازى كه به استناد بيّنه، واقع شد، برائت ذمّه ايجاد كرد يا نه؟ شما اگر بتوانيد ثابت كنيد نماز اتيان‌شده، مبرئ ذمّه است نيازى به اعاده- در صورت كشف خلاف- نداريد.

استصحاب عدم فعليّت تكليف- نسبت به صلات واقعى- اگر بتواند ثابت كند كه آن‌