پيام امام امير المومنين(ع) - مكارم شيرازى، ناصر - الصفحة ٦٤٣ - خطبه در يك نگاه

به هر حال اين خطبه در مجموع يك مطلب را دنبال مى‌كند، و آن اين كه در بعضى از شرايط، شركت رييس حكومت در جنگ بسيار خطرناك است و ممكن است دو مشكل مهم به بار آورد: يكى اين كه، نفرات دشمن دست به دست هم بدهند و او را به هر قيمتى كه شده از پاى در آورند، و نظام لشكر از هم گسسته شود، ديگر اين كه، به فرض كه چنين خطرى پيش نيايد، ممكن است با خالى شدن پشت جبهه، دشمنان از اطراف و اكناف به مراكز اصلى اسلام حمله‌ور شوند و خطرات مهمى از اين نظر دامان اسلام و مسلمين را بگيرد.

اين خطبه به خوبى نشان مى‌دهد كه على عليه السّلام آن جا كه پاى مصالح اسلام و مسلمين در ميان بود، حتى به مخالفين خود نيز كمك مى‌كرد مبادا كمترين آسيبى به حوزه اسلام برسد.

البتّه اين سخن بدان معنا نيست كه رييس حكومت، هرگز نبايد شخصا در ميدان نبرد حاضر شود، تا به كار خود امير مؤمنان عليه السّلام در جنگهاى جمل و صفين و نهروان و از آن بالاتر به حضورى كه پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله در غزوات داشت نقض شود، بلكه شرايط كاملا متفاوت است و شرايط زمان خليفه دوّم چنين اقتضا مى‌كرد.

اين نكته شايان توجه است كه گاهى جنگ در داخل كشور اسلام است و در مناطق نزديك، در چنين شرايطى حضور رييس حكومت در جنگ، مشكلى ايجاد نمى‌كند، ولى گاه در نقاط دور دست و در برابر دشمنانى بسيار نيرومند و داراى لشكرى گسترده صورت مى‌گيرد، در چنين شرايطى حضور وى در ميدان نبرد ممكن است مشكلات عظيمى به بار آورد.

در ذيل خطبه ١٣٤ كه مضمونى مشابه اين خطبه داشت نيز در اين زمينه سخن گفتيم.