پيام امام امير المومنين(ع) - مكارم شيرازى، ناصر - الصفحة ٣٥٠ - شرح و تفسير فتنهاى وحشتناك در پيش است

أجنحة [١] كأجنحة النّسور [٢] و خراطيم‌ [٣] كخراطيم الفيلة، من أولئك الّذين لا يندب قتيلهم، و لا يفقد غائبهم).

از تعبيرات فوق به خوبى استفاده مى‌شود كه «بصره» در آن زمان بسيار آباد بوده (هر چند بردگان در نهايت بدبختى و عسرت زندگى مى‌كردند) خانه‌هاى آنها همچون قصرهايى بوده كه بالكنها و سايه‌بانهاى زيبا و ناودانهاى خرطوم مانند جالب، بر زيبايى آن مى‌افزوده است و چنانكه خواهد آمد، همه اينها با شورش «صاحب الزنج» به ويرانى كشيده شد و صاحبان آن قصرهاى زيبا در خاك و خون غلطيدند.

تعبير به «لا يندب قتيلهم، و لا يفقد غائبهم» به خوبى نشان مى‌دهد كه اين بردگان نه خانه و خانواده‌اى داشتند و نه اقوام و بستگانى كه بر كشتگانشان گريه كنند و از گم شدگانشان جستجو نمايند، و اين از اوصاف بردگان آن زمان بود كه با قهر و غلبه از كشورهاى دور دست مخصوصا آفريقا آنها را به داخل ممالك اسلامى و غير اسلامى مى‌آوردند و بر خلاف دستورات اسلام همچون حيوانات با آنها رفتار مى‌كردند و قيام «صاحب الزنج» عكس العملى بود در برابر اين رفتار غير اسلامى و غير انسانى.

سپس در پايان اين سخن مى‌فرمايد: «من دنيا را به رو افكنده‌ام و آن را به قدر شايستگى‌اش اندازه‌گيرى كرده‌ام و با چشم خودش به آن نگريسته‌ام!» (أنا

[١] «اجنحة» جمع «جناح» به معنى بال است و در خطبه بالا اشاره به بالكن‌ها و سايبان‌هايى است كه همچون بال در كنار ساختمان‌ها قرار مى‌گيرد.

[٢] «نسور» جمع «نسر» (بر وزن قصر) به معنى كركس است كه پرنده‌اى قوى الجثه و شكارچى و خطرناك مى‌باشد.

[٣] «خراطيم» جمع «خرطوم» است كه معنى آن واضح مى‌باشد.