و سرانجام چنين نتيجه مى‌گيرد: «چگونه كسى كه از توصيف و تعريف مخلوقى همانند خود ناتوان است مى‌تواند خالق و معبودش را توصيف كند؟» (كيف يصف إلهه من يعجز عن صفة مخلوق مثله!).

آرى! در اين جهان هزاران هزار، مخلوق، موجود است كه انسانها حتى بعد از گسترش جهان علم و دانش از درك آن عاجزند؛ حقيقت روح چيست؟ و رابطه آن با بدن چگونه است؟ چگونه از بدن جدا مى‌شود؟ و بعد از جدايى به كجا مى‌رود؟ حقيقت حيات و زندگى چيست؟ چرا دانشمندان تمام تركيباتى كه در يك سلول زنده موجود است به طور مصنوعى در آزمايشگاه جمع مى‌كنند و شكل مى‌دهند اما از دميدن حيات در آن عاجزند؟! حقيقت زمان و مكان چيست؟ امواج جاذبه چگونه است كه شرق و غرب عالم را به هم پيوند مى‌دهد؟ و صدها سؤال ديگر مانند آن.

هنگامى كه ما از توصيف اين مخلوقات كه با ما جهات مشترك زيادى دارد عاجزيم چگونه انتظار داريم خدايى را كه هيچ جهت مشتركى با ما ندارد توصيف كنيم؟! آرى! ما نسبت به وجود او و صفات او علم اجمالى داريم، مى‌دانيم كه هست و فلان صفت را اجمالا دارد ولى از گام نهادن در ميدان علم تفصيلى همه عاجزند، حتى پيامبران بزرگ خدا؟

نكته‌ها

١- فرشته مرگ، يا فرشتگان مرگ‌

آيا ملك الموت يكى است يا گروهى؟ اين سؤالى است كه بسيارى از خود مى‌كنند.

در بعضى از آيات قرآن قبض ارواح به خدا نسبت داده شده: « «اللَّهُ يَتَوَفَّى الْأَنْفُسَ حِينَ مَوْتِها»؛ خداوند ارواح را به هنگام مرگ قبض مى‌كند» [١] ولى در آيات ديگرى از قرآن اين كار به فرشتگان نسبت داده شده؛ گاه به فرشته مرگ و گاه به فرشتگان. در سوره سجده آيه ١١ مى‌فرمايد: « «قُلْ يَتَوَفَّاكُمْ مَلَكُ الْمَوْتِ الَّذِي وُكِّلَ بِكُمْ»؛ بگو فرشته مرگ كه بر شما مأمور شده، قبض روح شما مى‌كند» و در سوره نحل آيه ٢٨ مى‌فرمايد: « «الَّذِينَ تَتَوَفَّاهُمُ الْمَلائِكَةُ»؛ كسانى كه فرشتگان قبض روح آنها را مى‌كنند».

كسانى كه با آيات قرآن و تفسير آن سر و كار دارند به خوبى مى‌دانند كه هيچ منافاتى بين اين آيات سه‌گانه، نيست براى اين كه سنّت پروردگار بر اين جارى شده كه براى اجراى امور در جهان آفرينش مأموريت را به فرشتگان مى‌دهد و لذا اين كار از يكسو فعل خداست چرا كه او فرمان داده، و از يكسو فعل فرشتگان، چرا كه مباشر عمل آنها هستند، مثلا گفته مى‌شود «فلان زمامدار مسجد الحرام را در فلان تاريخ بناى جديد نمود» يعنى به مهندسان و معماران و بنا كنندگان، دستور اين عمل را داد اين، از يكسو.

از سوى ديگر: ملك الموت و فرشته مرگ. معنى جنس دارد و مى‌دانيم جنس در مفهوم عموم و معنى جمعى نيز بكار مى‌رود.

بنا بر اين قبض كنندگان ارواح گروهى از فرشتگان هستند كه به فرمان خدا به اين كار دست مى‌زنند و بزرگ آنها فرشته‌اى به نام «عزرائيل» است.

بعضى معتقدند همان دو فرشته‌اى كه مأمور ثبت اعمال انسان هستند در پايان عمر مأمور قبض روح انسان خواهند شد و شايد تعبير به « «وُكِّلَ بِكُمْ»» (فرشته‌اى كه مأمور شماست) اشاره‌اى به اين معنى داشته باشد.

از آن جا كه نيكان و پاكان همه چيزشان با بدان و آلوده‌گان فرق دارد ممكن‌

[١] زمر، آيه ٤٢.