پيام امام امير المومنين(ع) - مكارم شيرازى، ناصر - الصفحة ٣١٣ - نكته بحث مهمى درباره طرز تقسيم بيت المال

مصارف هشتگانه آن در قرآن مجيد بيان شده است و عمدتا در مورد فقرا و مساكين بر حسب نيازهايشان و در مورد مصارف جهاد بر حسب احتياجات، تقسيم مى‌شد.

بنابر اين معيار در تقسيم آن، مقدار نياز بود نه مساوات.

پنجم: «خمس» كليّه درآمدها كه بعد از كسر هزينه‌ها و مخارج سال بايد پرداخته شود و به طورى كه از قرآن مجيد و روايات استفاده مى‌شود نيمى از آن تعلّق به نيازمندان «بنى هاشم» دارد و نيم ديگر متعلّق به امام المسلمين است كه صرف نيازهاى حكومت اسلامى مى‌شود.

ششم: «انفال» است كه شامل تمام اموالى مى‌شود كه مالك خاصى ندارد مانند اراضى موات، جنگل‌ها، بخشى از معادن، سواحل درياها و زمينهاى بايرى كه صاحبان آن كوچ كرده و از آن صرف نظر نموده‌اند كه آن هم جزء اموال حكومت است و تعلّق به امام المسلمين دارد.

هر يك از منابع ششگانه مالى فوق، بحثهاى مفصّلى دارد كه در كتب فقهى مثل كتاب الخمس و كتاب الزكاة و كتاب الجهاد آمده است.

حال اين سؤال پيش مى‌آيد، اموالى كه مى‌بايست به طور مساوى در ميان مسلمين تقسيم شود و پيامبر اكرم صلّى اللّه عليه و آله به آن عمل نمود و حتى در زمان خليفه اوّل نيز همين سنّت ادامه داشت و على عليه السّلام در مقام احياى اين سنّت پيامبر صلّى اللّه عليه و آله بعد از متروك ماندن در زمان خليفه دوّم و سوّم بود، كدام يك از اموال ششگانه فوق مى‌باشد؟

ظاهر اين است كه اين اموال همان مال الخراج (و احتمالا به ضميمه جزيه) بوده است كه قسمت عمده بيت المال را در آن زمان تشكيل مى‌داد و به قدرى زياد بوده است كه درآمدهاى ديگر بيت المال در مقابل آن، چندان اهميّتى نداشت لذا يكى از برنامه‌هاى اصلى فرمانداران كه به نقاط مختلف‌