پيام امام امير المومنين(ع) - مكارم شيرازى، ناصر - الصفحة ٣٥٤ - در اين جا ذكر چند مطلب لازم به نظر مىرسد

بى‌عدالتى‌ها داشت هر چند اين شورش نيز سرچشمه مظالم و جنايت‌هاى بى شمارى شد.

در اين جا ذكر چند مطلب لازم به نظر مى‌رسد:

١- بعضى از نويسندگان، شورش «صاحب زنج» را به قيام بردگان در «ايتاليا» به رهبرى «اسپارتاكوس» تشبيه كرده‌اند كه در سال ٧٣ قبل از ميلاد قيام كرد و گروه عظيمى از بردگان را گرد خود جمع كرد و با ثروتمندان و مرفّهين جنگيد و پيروزيهايى بدست آورد و سرانجام با ٤٠ هزار برده در سال ٧١ قبل از ميلاد به قتل رسيد ولى ظاهر اين است كه قيام «صاحب زنج» تفاوت بسيار با قيام او داشته، چرا كه قيام «صاحب زنج» بسيار گسترده‌تر بود و سرانجام حكومتى تشكيل داد كه بر بخش عظيمى از عراق و ايران سلطه داشت و ١٤ سال به طول انجاميد، ولى به هر حال او مردى خونخوار و بى‌رحم و جنايتكار بود هر چند بهانه‌هاى نسبتا منطقى براى شورش و قيام خود داشت.

٢- همان گونه كه گفتيم «صاحب زنج» خود را «على بن محمّد» مى‌ناميد و از نواده‌هاى امام سجّاد عليه السّلام و لقب علوى را براى خود انتخاب كرده بود ولى ظاهرا اين امر واقعيت نداشت تنها براى اين بود كه به كار خود مشروعيتى بخشد و از آبروى خاندان پيامبر صلّى اللّه عليه و آله و امير مؤمنان على عليه السّلام در ميان مسلمين بهره گيرد.

لذا در حديثى از امام حسن عسكرى عليه السّلام مى‌خوانيم: «صاحب زنج ليس منّا أهل البيت؛ صاحب الزنج از ما اهل بيت نيست» [١].

همان گونه كه از بحثهاى سابق بدست آمد شورش «صاحب زنج» در اواخر

[١] بحار الانوار، جلد ٦٣، صفحه ١٩٧.