دانشنامه اميرالمؤمنين بر پايه قرآن، حديث و تاريخ - محمدی ری‌شهری، محمد - الصفحة ٣٩٧ - پژوهشى درباره اشعار آن حضرت و ديوان منسوب به وى

على ٧ شعرى بجز اين دو بيت، نسروده است:

قريش، آرزومند است كه مرا به قتل برساند

آنان كار نيك نمى‌كنند و پيروز هم نمى‌شوند.

اگر كشته شوم، اين خط و اين نشان كه آنان‌

با دشوارى‌هايى دست به گريبان شوند كه آثار آن، همواره پابرجا بماند.[١]

اين دو سخن، هر دو ناصواب و افراط در نفى اشعار امام ٧ است و كسانى در نقد سخن مازِنى بيان داشته‌اند كه ابيات ديگرى از امام ٧ نقل گرديده است كه به آسانى نمى‌شود از آنها گذشت. علّامه مجلسى با اين كه حكم انتساب تمام آنچه در ديوانِ مشهورِ منسوب به مولا ٧ را محلّ تأمّل دانسته، اما انتساب ديوان را به آن حضرت، مشهور مى‌داند.[٢]

به هر حال، ردّ پاى آثارى كه نشان از جمع و تدوين اشعار امام على ٧ دارند، بسى دير پاى است. نجاشى در ضمن شمارش آثار ابو احمد عبد العزيز بن يحيى جَلودى ازْدى بصرى (م ٣٣٢ ق)، از جمله نوشته است:

كتاب «شعر على ٧».[٣]

مشهورترين و كهن‌ترين مجموعه موجود از اشعار امير مؤمنان، أنوار العقول من أشعار وصىّ الرسول است كه قطب الدين محمّد بيهقى كَيدُرى، آن را بر اساس دو جمع و تدوين پيش از خود، و نيز گزارش‌ها و نقل‌هاى يافته شده در لابه‌لاى آثار مكتوب، سامان داده است. كَيدُرى، خود در مقدّمه كتاب، محتواى اين ديوان و چگونگى محتواى آن را بدين گونه گزارش كرده است:

[١] معجم الادباء: ج ٤ ص ١٨١٠ ش ٧٨٤، النهاية: ج ٢ ص ٢٧٩، المناقب، ابن شهر آشوب: ج ٣ ص ٣١٢، بحار الأنوار: ج ٤٢ ص ٢٢٣ ح ٣١.

[٢] تفصيل را بنگريد در بحث ارجمند مرحوم كيوان سميعى در: تحقيقات ادبى: ص ٣٣٣ ٣٥٩.

[٣] رجال النجاشى: ج ٢ ص ٥٥ ش ٦٣٨.