میشود ولی بعد از مدتی تدریجاً ابعاد و عمق و لایههای این حادثه، عظمت و اهمیت این حادثه بهتر شناخته میشود. حادثه عاشورا از جمله این حوادث است؛ در ردیف اینکه شخص میمیرد، بعد از مرگش شناخته میشود یا اثری خلق میشود، بعد از سالها ارزش آن شناخته میشود. حادثه اجتماعی هم که رخ میدهد، بعدها ماهیت آن درست شناخته میشود و ارزش آن درک میگردد. در مورد بعضی از حوادث، شاید هزار سال باید بگذرد تا ماهیت آنها درست و آنچنانکه هست شناخته شود. و باز حادثه عاشورا از این گونه حوادث است.

جملهای از امام حسین علیه السلام هست که با اینکه خودم این جمله را بارها تکرار کردهام، ولی به معنی و عمق آن خیلی فکر نکرده بودم. این جمله در آن وصیتنامه معروفی است که امام به برادرشان محمد بن حنفیه مینویسد. محمّدبن حنفیه بیمار بود به طوری که دستهایش فلج شده بود و لهذا از شرکت در جهاد معذور بود. ظاهراً وقتی که حضرت میخواستند از مدینه خارج شوند، وصیتنامهای نوشتند و تحویل او دادند.

البته این وصیتنامه نه به معنای وصیتنامهای است که ما میگوییم، بلکه به معنای سفارش نامه است که وضع خودش را روشن میکند که حرکت و قیام من چیست و هدفش چیست. ابتدا فرمود:«انّی لَمْ اخْرُجْ اشِراً وَ لا بَطِراً وَ لا مُفْسِداً وَ لا ظالِماً، وَ انَّما خَرَجْتُ لِطَلَبِ الْاصْلاحِ فی امَّةِ جَدّی». اتهاماتی را که میدانست بعدها به او میزنند، رد کرد:

خواهند گفت حسین دلش مقام میخواست، دلش نعمتهای دنیا میخواست، حسین یک آدم مفسد و اخلالگر بود، حسین یک آدم ستمگر بود، دنیا بداند که حسین جز اصلاح امت هدفی نداشت، من یک مصلحم. بعد فرمود:«اریدُ انْ امُرَ بِالْمَعْروفِ وَ انْهی عَنِ الْمُنْکرِ وَ اسیرَ بِسیرَةِ جَدّی وَ ابی» [١] هدف من، یکی امر به معروف و نهی از منکر است و دیگر اینکه سیر کنم، سیره قرار بدهم همان سیره جدّم و پدرم را.

این جمله دوم خیلی باید شکافته شود. این جمله در آن تاریخ، معنی و مفهوم خاصی داشته است. چرا امام حسین بعد که فرمود میخواهم امر به معروف و نهی از منکر کنم، اضافه کرد میخواهم سیر کنم به سیره جدّم و پدرم؟ ممکن است کسی بگوید همان گفتنِ امر به معروف و نهی از منکر کافی بود؛ مگر سیره جدّ و پدرش غیر از امر به معروف و نهی از منکر بود؟ جواب این است که اتفاقاً بله. ابتدا باید به یک تاریخچه اشاره کنم و بعد این مطلب را شرح بدهم.

[١]. مقتل الحسین، ص ١٥٦.