میکند، در عین حال از همین عوام در قرآن انتقاد میکند و اینها را مسؤول میشناسد) سؤال میکند علمای یهود مسؤول بودند درست، عوام دیگر چه مسؤولیتی دارند؟ اینها دیگر عوام بودنشان عذرشان است. حدیث مفصل است. امام فرمود: خیر، اینطور نیست؛ بله، یک مسائلی هست که احتیاج به درس خواندن دارد، فقط درس خواندهها آنها را درک میکنند، درس ناخواندهها درک نمیکنند. در اینجا میتوان گفت که عوام مسؤول نیستند چون درس خوانده نیستند، گو اینکه گاهی عوام مسؤولیتشان این است که چرا درس نمیخوانند. آن هم خودش یک منطقی است.

احیاناً اگر عوام مسؤولیت نداشته باشند، در مسائلی است که احتیاج به تحصیل و درس و کتاب و معلم دارد. این شخص، معلم ندیده، مدرسه ندیده، کتاب نخوانده است، چرا مسؤول باشد؟ فرمود اما بعضی از مسائل است که بشر به فطرت سلیم آن را درک میکند. این دیگر مدرسه و کتاب و معلم نمیخواهد، دیپلم داشتن- به تعبیر من- نمیخواهد، سلامت عقل کافی است. بعد امام مثال زد، فرمود اینکه یک عالمی مردم را به زهد و تقوا دعوت کند ولی همان که مردم را به زهد و تقوا دعوت میکند خودش بر خلاف زهد و تقوا عمل کند، توبه فرما باشد اما توبه فرمایان خود توبه کمتر کنند، و مردم عوام هم اینها را ببینند که میگویند و بر ضد گفته خودشان عمل میکنند، آیا آین آدم باید درس خوانده و معلم دیده باشد و کلاس طی کرده باشد تا بفهمد که یک چنین آدمی لایق پیروی نیست؟ عوام یهود اینها را به چشم خودشان میدیدند و به عقل خودشان درک میکردند، «وَاضْطُرّوا بِمَعارِفِ قُلوبِهِمْ» با یک معرفت فکری این را درک میکردند که از چنین کسانی نباید پیروی کرد، معذلک پیروی میکردند، پس مسؤولند.

پس یک سلسله مسائل است که احتیاج به درس خواندن ندارد، هر گونه درسی.

به قول معروف خط سیاه و سفید خواندن نمیخواهد، عربی دانستن نمیخواهد، فارسی دانستن هم نمیخواهد، صرف و نحو نمیخواهد، فقه و اصول نمیخواهد، منطق و فلسفه نمیخواهد، فطرت سلیم میخواهد و فطرت سلیم را هم همه دارند، فطرتشان درک میکند. در آن گونه مسائل شما چه میگویید؟ پیغمبر اکرم جملهای دارد که از پخته ترین جملههاست، چون از فطری ترین جملههاست. فرمود:«انَّمَا الْاعْمالُ بِالنِّیاتِ وَ انَّما لِکلِّ امْرِی ما نَوی» [١] عمل بستگی به قصد و نیت دارد. اگر شما کاری

[١]. بحارالانوار، ج ٧٠/ ص ٢٢٥.