حدود صدی پنجاه و یا کمتر هست ولی در عامل امتناع از بیعت چنین احتمالی هم وجود ندارد، یک مقاومت صددرصد خطرناک است. عامل امر به معروف و نهی از منکر هم این تفاوت عظیم را با عامل بیعت دارد. در عامل بیعت تقاضا از طرف دشمن است، یعنی در زمینه یک تقاضای نامشروع و نارواست. لذا امام در مقابل این تقاضا «نه» میگوید، امتناع میورزد و نمیپذیرد. اگر تنها این عامل را درنظر بگیریم، معنیاش این است: اگر آنها چنین تقاضایی از امام نمیکردند، امام در برابر آنها قرار نمیگرفت؛ چون آنها چنین تقاضایی کردند امام به عنوان شخصی که آن تقاضا را نمیپذیرد، در برابر آنها قرار گرفت (و در عامل اول، دعوت، امام را در مقابل آنها قرار داد). اما اگر عامل سوم را که امر به معروف و نهی از منکر است درنظر بگیریم، نه دعوت، امام را در برابر آنها قرار میدهد و نه تقاضای بیعت، بلکه این خود امام است که در برابر آنها قرار میگیرد و درواقع فساد اوضاع، شیوع بدیها و منکرات و به تعبیر خود امام حلال شدن حرامها و حرام شدن حلالها و بالأخره مشاهده وضع نابسامان و فاسد اجتماع، امام را در برابر آنها قرار میدهد و وادار به قیام میکند. روی همین جهت، ارزش قیام امام برحسب این عامل خیلی بالا میرود و این درس شکل دیگری به خود میگیرد، حساب دیگری باز میکند، و عمده سبب و علتی که به این نهضت آن شایستگی را داده است که برای همیشه در پیشانی تاریخ بدرخشد، برای همیشه زنده بماند، یک درس جاویدان و یک نهضت بینظیر در دنیا باشد همین جهت است، البته به اضافه یک خصوصیاتی که عرض خواهم کرد.

این عامل ارزش نهضت را بسیار بالا میبرد و به همین دلیل ما باید امر به معروف و نهی از منکر را از نظر اسلام بشناسیم که این چه اصلی است؟ این چیست که آنچنان اصالت و قدرت دارد و آنچنان از نظر اسلام اهمیت دارد که مردی مانند حسین بن علی علیه السلام را وادار میکند که در راه خودش جان خویش را از دست بدهد، خون خود را بریزد، خون عزیزان خود را بریزد، خون یاران خود را بریزد و تن به فاجعهای بدهد که واقعاً در دنیا کم نظیر است. آنوقت ما بعد از هزار و سیصد سال در مقابل امام بایستیم و اینطور گواهی بدهیم:«اشْهَدُ انَّک قَدْ اقَمْتَ الصَّلوةَ وَ اتَیتَ الزَّکوةَ و امَرْتَ بِالْمَعْروفِ وَ نَهَیتَ عَنِ الْمُنْکرِ وَ جاهَدْتَ فِی اللَّهِ حَقَّ جِهادِهِ حَتّی اتیک الْیقینُ» [١]. در مفهوم این

[١]. زیارت وارث.