«ذلِک بِانَّ اللَّهَ لَمْ یک مُغَیراً نِعْمَةً انْعَمَها عَلی قَوْمٍ حَتَّی یغَیروا ما بِانْفُسِهِمْ» [١]. از یک نظر، تأکید در این آیه بیشتر است. بعد که میگوید آنها چنین فاسد شدند و چون وضع خود را خراب کردند ما هم وضع خوبشان را تبدیل به وضع خراب کردیم، میفرماید:«ذلِک بِانَّ اللَّهَ [لَمْ یک]» این به موجب این است که خدا چنین نبوده است. وقتی میگوییم «کانَ اللَّهُ» یا میگوییم «ما کانَ اللَّهُ» حکایت میکند از یک سنت: خدا چنین نیست، یعنی خدایی خدا ایجاب میکند که چنین نباشد. (وقتی انسان میگوید من چنین نیستم، من چنین نبودهام، اتکا میکند به شخصیت خود، میخواهد بگوید من شخص آنچنانی هستم که لازمه شخصیت من این است که در گذشته چنین باشم، امروز هم چنان باشم). میفرماید:«ذلِک بِانَّ اللَّهَ لَمْ یک مُغَیراً نِعْمَةً انْعَمَها عَلی قَومٍ حَتّی یغَیروا ما بِانْفُسِهِمْ» خدا چنین نبوده است، یعنی اللّهی اللَّه چنین ایجاب میکند.

آیه دیگری در قرآن است که آن را به مناسبت «لَمْ یک مُغَیراً» میخواهم عرض کنم:

«وَ ما کنّا مُعَذِّبینَ حَتّی نَبْعَثَ رَسولًا» [٢] ما ملتی را بدون اینکه اتمام حجّتی برایشان شده باشد عذاب نمیکنیم. آنگاه ملتی را عذاب میکنیم که آنها مطلبی را بفهمند و درک کنند ولی در مقابل فهم و درک خودطور دیگری عمل کنند. میفرماید:«ما کنّا مُعَذِّبینَ» ما چنین نبودهایم؛ یعنی خدایی ما ایجاب نمیکند که چنین باشیم، خدایی ما ایجاب میکند کهطور دیگری باشیم.

«ذلِک بِانَّ اللَّهَ لَمْ یک مُغَیراً نِعْمَةً انْعَمَها عَلی قَوْمٍ حَتّی یغَیروا ما بِانْفُسِهِمْ» خدا چنین نیست. آیا ما میتوانیم مدرکی بهتر از این پیدا کنیم؟ آیا بیشتر از این میتوان اطمینان پیدا کرد که انتظارات به شکل انتظاراتی که ما داریم بیهوده است؟ نصّ قرآن است، با نصّ قرآن نمیتوان کاری کرد.

نکتهای را اقبال لاهوری از همین آیه استنباط کرده است که نکته بسیار عالیای است. از ضمیر «حَتّی یغَیروا» استفاده کرده است، میگوید [٣] قرآن میفرماید:«حَتّی یغَیروا ما بِانْفُسِهِمْ»، نمیگوید: «حَتّی یغَیرَ ما بِانْفُسِهِمْ». اگر چنین میگفت، معنایش این بود: خداوند اوضاع و احوالی را که برای مردمی وجود دارد، چه خوب و چه بد، عوض نمیکند مگر آن وقت که اوضاع و احوالی که مربوط به خودشان است یعنی

[١]. انفال/ ٥٣.[٢]. اسری/ ١٥.[٣]. اقبال شناسی، نوشته سید غلامرضا سعیدی.