اما امام حسین با اصحاب خودش بر ضد طارق بن زیاد عمل کرد، نگفت: دشمن اینجاست، از این طرف بروید شما را از بین میبرد، از آن طرف هم بروید شما را نابود میکند. بنابراین دیگر راهی نیست غیر از اینکه روغن چراغ ریخته را باید نذر امامزاده کرد. شما که به هر حال کشته میشوید؛ حالا که کشته میشوید، بیایید با من کشته شوید. آن گونه شهادت ارزش نداشت. یک سیاستمدار اینجور عمل میکند.

گفت: نه دریا پشت سرت است و نه دشمن روبرویت، نه دوست تو را اجبار کرده است و نه دشمن، هر کدام را که میخواهی انتخاب کن؛ در نهایت آزادی.

پس انقلاب امام حسین، در درجه اول باید بدانیم که انقلاب آگاهانه است، هم از ناحیه خودش و هم از ناحیه اهل بیت و یارانش؛ انفجار نیست.

نهضت چندماهیتی

انقلاب آگاهانه میتواند ماهیتهای مختلف داشته باشد. اتفاقاً در قضایای امام حسین، عوامل زیادی مؤثر است که این عوامل سبب شده است که نهضت امام حسین یک نهضت چندماهیتی باشد نه تک ماهیتی. یکی از تفاوتهایی که میان پدیدههای اجتماعی و پدیدههای طبیعی هست این است که پدیده طبیعی باید تک ماهیتی باشد، نمیتواند چندماهیتی باشد. یک فلز در آنِ واحد نمیتواند که هم ماهیت طلا را داشته باشد و هم ماهیت مس را. ولی پدیدههای اجتماعی میتوانند در آن واحد چندماهیتی باشند. خود انسان یک اعجوبهای است که در آنِ واحد میتواند چندماهیتی باشد.

اینکه سارتر و دیگران گفتهاند که انسان وجودش بر ماهیتش تقدم دارد، این مقدارش درست است. نه به تعبیری که آنها میگویند درست است، یک چیز علاوهای هم در اینجا هست و آن اینکه انسان در آن واحد میتواند چند ماهیت داشته باشد؛ میتواند ماهیت فرشته داشته باشد، در همان حال ماهیت خوک هم داشته باشد، در همان حال ماهیت پلنگ هم داشته باشد که این، داستان عظیمی است در فرهنگ و معارف اسلامی.

پدیده اجتماعی میتواند چندماهیتی باشد. اتفاقاً قیام امام حسین از آن پدیدههای چندماهیتی است، چون عوامل مختلف در آن اثر داشته است. مثلًا یک نهضت میتواند ماهیت عکس العملی داشته باشد یعنی صرفاً عکس العمل باشد، و میتواند ماهیت آغازگری داشته باشد. اگر یک نهضت ماهیت عکس العملی داشته