مثلًا مرحوم سید جمال الدین اسد آبادی که در حدود هفتاد سال پیش (ظاهراً فوت این مرد در ٣١٠ است، ١٤ سال قبل از مشروطیت) قیام کرد و یک نهضت اسلامی در کشورهای اسلامی بپا کرد، شما امروز که تاریخ این مرد را میخوانید، میبینید این مرد واقعاً غریب و تنها بوده است. درد این ملت مسلمان را احساس میکرد، دوای این ملت مسلمان را احساس میکرد، ولی خود ملت نمیفهمید، خود ملت به او دهن کجی میکرد، خود ملت او را مسخره میکرد، ملت از او حمایت نمیکرد (اریدُ حیاتَهُ وَ یریدُ قَتلی- عَبیرُک مِنْ خَلیلِک مِنْ مُرادی). اما هفتاد سال گذشته است، تاریخ پشت سر تاریخ [نوشته میشود.] وقتی که درست زوایای تاریخ روشن میشود، میبینیم عجب! این مرد چه چیزهایی را در آن روز میفهمیده که اکثریت نود و نه درصد ملت ایران نمیفهمیدهاند. شما لااقل آن دو نامهای را که این مرد بزرگ، یکی به مرحوم آیت اللّه میرزای شیرازی بزرگ (اعلی اللَّه مقامه) نوشته است و یکی هم به عموم علمای ایران به عنوان یک متحدالمآل، مثلًا یکی برای مرحوم حاج شیخ محمد تقی بجنوردی در مشهد، یکی برای فلان عالم بزرگ در اصفهان و یکی برای فلان عالم بزرگ در شیراز، این نامهها را بخوانید، ببینید این مرد چقدر خوب میفهمیده است! چقدر درک میکرده است! استعمار را چقدر خوب میشناخته است و چقدر خوب در صدد بیدار کردن این ملت بوده است! بگذرید از این مزخرفاتی که بعضی از ابزارهای استعمار هنوز هم دارند میگویند، دیگر این حناها رنگ ندارند. این نهضت، مقدس است چون مردی در زمانی پیدا میشود، در پشت این ظواهر حقایقی را میبیند که مردم عصر خودش نمیفهمیدند و درک نمیکردند.

نهضت حسینی چنین نهضتی است. امروز است که ما درست میفهمیم حکومت یزید یعنی چه، معاویه چه کرد و نقشه امویها چه بود؟ ولی صدی نود و نه ملت مسلمان در آن روز درک نمیکردند، مخصوصاً با نبودن وسائل اطلاعاتی که امروز هست و در گذشته نبود. همان مردم مدینه درک نمیکردند. مردم مدینه روزی فهمیدند یزید چه کسی است و خلافت یزید یعنی چه که حسین بن علی کشته شد. بعد که حسین بن علی کشته شد، اینها تکان خوردند: چرا حسین بن علی کشته شد؟ یک هیئت اعزامی از اکابر مردم مدینه به شام فرستادند. در رأسشان مردی است به نام عبداللَّه بن حنظله