فصول الحکمة؛ شرح فارسی بر منظومه(مبحث الهیات) - ذهنی تهرانی، سید محمد جواد - الصفحة ٤٠١ - فصل در بيان نفى امتياز و عليت در اعدام

عدم علّت خود علّت براى عدم معلول است.

بايد بگوئيم اين قول بر سبيل تقريب و مجاز صادر شده چه آنكه حكم‌

بعلّيّت بر اعدام بواسطه تشابه آنها به ملكات است لذا وقتى مى‌گويند:

عدم ابر علّت براى عدم باران مى‌باشد اينحكم باعتبار آنستكه ابر علّت‌

براى باران مى‌باشد.

پس در حقيقت گفته‌اند:

علّيّتى كه بين وجود ابر و وجود باران است تحقّق نيافته.

و اين حكم نظير آنچه در احكام قضاياى موجبه است كه بر سوالب نيز

جارى مى‌نمايد مثلا گفته مى‌شود:

سالبه حمليّه يا شرطيّه متّصله يا منفصله يا غير اين از احكام ديگر كه‌

تمام اين احكام و اطلاقات بواسطه تشابه سوالب با موجبات مى‌باشد.

شرح فارسى:

توضيح‌

ديگر از احكام عدم اينست كه علّت چيزى واقع نمى‌شود حتّى براى‌

عدم و دليلش اينست كه عدم اثر وجودى ندارد پس قهرا علّيّت از آن وجودات‌

است.

بلى گاهى بر سبيل مجاز باعدام علّت گفته‌اند چنانچه معروف است كه‌

مى‌گويند:

عدم العّلة علّة لعدم المعلول (يعنى نبودن علّت خود علّت نبودن معلول‌

است).

و وجه مجازيّت آن اينست كه بعلاقه مشابهت با ملكات اين اطلاق واقع‌

شده مثلا ابر علّت ريزش باران است و حقيقتا اطلاق علّت در اين مثال بايد بشود

ولى مى‌بينيم كه مى‌گويند نبودن ابر علّت نبودن باران است و اين عبارت اگر

درست دقّت شود معنايش اينست كه چون علّت (ابر) نيست معلول (باران) نيز

نمى‌باشد پس علّيّت و ارتباط بين دو امر موجود تحقّق پيدا ننموده منتهى لفظ