امر متضایفند و تقابلشان از قبیل تقابل ابوت و بنوت است البته شیخ این‌ مطلب را در اینجا نمی‌گوید . شیخ در اینجا از نظر عبارت خیلی شرح و بسط می‌دهد و مثالها ذکر می‌کند که دیگر مهم نیست . پس بنابر قاعده‌ای که ما ذکر کردیم که در تضاد شرط اینست که دو امری باشند که بخواهند حال در موضوع واحد شوند و شأنیت حلول در موضوع واحد را داشته باشند و در جنس‌ قریب با یکدیگر شرکت داشته باشند و در جنس قریب با یکدیگر شرکت‌ داشته باشند و اختلافشان در فصل قریب باشد ، با چنین مثالهائی نقض‌ نمی‌شود .

فضیلت و رذیلت

شیخ مثالهائی اخلاقی را نیز ذکر می‌کند . در علم اخلاق این حرف از ارسطو رسیده است که می‌گوید اخلاق فاضله حد وسط میان دو خلق افراط و تفریط است‌ . و اصلی درست کرده‌اند که تمام صفات اخلاقی تحت عدالت جمع می‌شوند . این امر در کتب اخلاقی قدیمی خودمان که اخلاق فلسفی را بیان می‌کنند آمده‌ است ، نه کتب اخلاقی عرفانی یا حدیثی . البته چنین کتب اخلاقی فلسفی مثل‌ " طهاره الاعراق " ابن مسکویه و " جامع السعادت " نراقی که بر همان‌ اساس ملکات اخلاقی را تحلیل کرده‌اند . پس اینها مدعی هستند که تمام‌ صفات اخلاقی تحت عدالت جمع می‌شوند . به این معنا که ، همانطور که ارسطو گفته ، هر قوه‌ای از قوا یک حد اعتدالی دارد که باید در آن حد اعتدال‌ خودش باقی بماند . اگر از آن حد اعتدال زیادتر برود افراط است و کمتر از آن تفریط . و در هر دو صورت ، صفت رذیلت است . و در حد وسط صفت‌ فضیلت است . مثلا شما شجاعت را فرض کنید ، می‌گوید این صفت حد وسط است میان تهور که افراط است در القاء نفس به مهالک ، و میان جبن . هم‌ تهور رذیلت است و هم جبن . یا مثلا عفت ، می‌گوید عفت حد وسط و حد اعتدال میان شره که افراط در شهوت رانی است و میان خمود . بنابراین ، اینها می‌خواهند هر صفت فاضله‌ای را بر گردانند به حد وسطی میان افراط یک‌ قوه و تفریط همان قوه . البته در این جاها ما گاهی به صفاتی برخورد می‌کنیم که معلوم نیست آن صفات را آیا با حد وسط می‌توان توجیه کرد یا نه‌ ، و این خود در بعضی از موارد مسأله‌ای است . قبلا