مجموع عالم پیدا می‌شود نظیر این مثالهائی است که ما ذکر کردیم ، منتهی‌ در مثال کارخانه این نظم را اتفاق به وجود نیاورده ، یک انسانی به وجود آورده . ولی می‌گویند مانعی ندارد که تصادفات بی هدف سبب شده باشد یک‌ نظمی در دستگاه طبیعت به وجود آمده باشد و بعد طبیعت کار بی هدف خودش‌ را انجام داده است ولی در اثر این رابطه ماشینی که اجزای طبیعت با هم‌ پیدا می‌کنند و بر حسب تصادف هم این رابطه ماشینی با یکدیگر پیدا شده‌ است نتیجه‌اش محصولی است که شما می‌دانید آن محصول یک نظامی دارد . پس نظریه اتفاق در باب علت غائی معنایش این است که طبیعت به سوی‌ آنچه که می‌بینید رفته و رسیده است ، به سوی او نمی‌رفته است . از اول‌ طبیعت قاصد و طالب او نبوده است بلکه جبرا به سوی آنچه هست کشیده شده‌ است .

اتفاق در جزئیات است و در امور کلی اتفاق نیست و اقتضای طبیعت است

شیخ در پاسخ می‌گوید آنچه را که شما اتفاق می‌نامید غایت بالعرض هستند . نمی‌گوید آن اتفاقاتی را که شما می‌گوئید وجود پیدا نمی‌کند بلکه می‌گوید آنها ( اتفاقات ) همه غایات بالعرض هستند . مقصود از غایات بالعرض‌ چیست ؟ یعنی در همه این موارد ، طبیعت به سوی غایت ذاتی خود می‌رود ، ولی این رشته طبیعتها که هر کدام به سوی غایت خود می‌رود از آنجا که دار دار تزاحم است ، و از آنجا که این رشته‌های علت و معلولی اینگونه نیست‌ که همواره به موازات یکدیگر حرکت کنند و با هم برخورد نداشته باشند ، بلکه گاهی این خطوط یکدیگر را قطع می‌کنند ، و آنجا که اینها یکدیگر را قطع می‌کنند حادثه‌ای به وجود می‌آید که ما اسم آن را اتفاق می‌گذاریم . اما معنای اتفاق چیست ؟ یعنی این طبیعت که به سوی غایت خود حرکت می‌کرد به‌ یک غایتی رسید غیر از آن غایتی که قصد کرده بود . پس ما اسم این را غایت بالعرض می‌گذاریم . و از آن جهت غایت بالعرض می‌گوئیم که در همین‌ جا هم طبیعت غایت داشته ولی به غایت خود نرسیده ، به غیر