" . این مطلب در الهیات ، مفید واقع می‌شود . یکی از اشکالات وارد بر نظریه غایت این بود که علت غائی فقط در حوزه افعال اختیاری انسان است‌ و در عالم مادون انسان و عالم کون و در عالم مافوق انسان و عالم کون ، علت غائی فرض نمی‌شود . اکنون می‌خواهیم پاسخ این اشکال را در مورد امور ماوراء عالم کون بدهیم . اصل علت غائی در ماوراء الطبیعه چه معنی دارد ؟ در باب واجب تعالی می‌گوئیم که او ، اول است و او آخر است ، اول است‌ چون مبدأ است ، آخر است چون همه اشیاء به سوی او می‌روند و عاشق اویند . نظامی می‌گوید :

همه هستند سرگردان چو پرگار

پدید آرنده خود را طلبکار

پس خداوند که غایت الکل است غایت بودنش که نمی‌تواند از نوع غایت‌ تحصیلی باشد بلکه از نوع غایت حصولی است . شیخ گفت آیا لازمه علت غائی‌ آن است که همیشه علت علت و معلول معلول باشد مانند آنچه که در عالم‌ کون و فساد جاری است که علت غائی از طرفی علت علت است و از طرفی‌ معلول معلول . بعد می‌گوید نه ، مقوم علت غائی آن است که همیشه علت‌ علت باشد = فاذن الذی بالذات للعله الغائیه بما هی عله غائیه . . . سؤالی که هست این است که در موردماوراء طبیعت ما از دو جهت اشکال‌ داریم : یکی اینکه بگوئیم علت غائی ، معلول معلول است و دیگر اینکه‌ بگوئیم علت غائی ، فاعل فاعل است . از هر دو جهت در مورد ذات باری‌ اشکال پیدا می‌شود . پاسخ این اشکال این است که غایت بودن در واجب تعالی به این معنی‌ نیست که او از آن جهت که غایت است محرک خودش است ، بلکه غایت‌ عبارت است از کمال فاعل ، منتها گاهی این کمال را می‌خواهد تحصیل کند و گاهی آن کمال ، حاصل است و حصول همان کمال ، عین فاعلیت است ، پس‌ علت غائی ، کمال علت فاعلی است . غایت بالذات همیشه در فاعل است . لذا در باب پروردگار و خلقت ، اساس خلقت و فاعلیت همان " حب ذات‌ به ذات "