است . بازهم راه حل همان راه حل است . یعنی آنچه در ذهن ما می‌آید ، مرتبه خیال ، یک مرتبه‌ای است که گو اینکه از مرتبه مادی و عینی بالاتر است ، اما یک مرتبه بالاتر هم داریم که مرحله وجود عقلی است . وجود عقلانی به واسطه اکملیتی که دارد وجودش وجود یک فرد نیست بلکه بوحدته‌ کل افراد غیرمتناهی است . از حرفهای شیخ معلوم شد که کلیت فقط در ذهن لا حق می‌شود کلی را ، و الا در خارج وجود ندارد . گفتیم طبیعت را لا بشرط در نظر می‌گیریم مثل انسان . یک وقت با قید در نظر گرفته می‌شود مثل قید کلیت . طبیعی همان لا بشرط است . اگر در ذهن‌ بیاید کلی است و اگر در خارج بیاید جزئی است ، خودش نه کلی است و نه‌ جزئی است . انسان به اضافه وصف کلیت انسان کلی کلی طبیعی کلی منطقی کلی عقلی

نحوه وجود کلی طبیعی

آیا کلی طبیعی در خارج وجود دارد یا نه ؟ یک قول می‌گوید ، اصلا وجود ندارد . قول دیگر این است که وجود دارد . بعضی می‌گویند : له وجود مفرد فی الخارج یوجد بوجود فرد ما وینعدم‌ بانعدام کل الافراد . بعضی از فلاسفه امروزی هم همین عقیده را دارند که می‌گویند فرد فانی است‌ ولی نوع باقی است . حکم آن کلی یا حکم افراد متفاوت است . " من " ، دارای دو من هستم . من فردی زائل می‌شود ، من انسانی و کلی است که باقی‌ می‌ماند . پس من اگر فعالیت خود را برای من فردی نگذاشتم بلکه برای‌ انسان کلی گذاشتم کارم کار اخلاقی می‌شود . فعل اخلاقی من ریشه و مبنا پیدا می‌کند . چون خود من در آینده هم وجود دارم . آن من انسانی کلی در من و تو و او ، در همه وجود دارد پس وقتی برای نوع انجام دادم برای خودم کرده‌ام‌ ، برای خود