باشد ، حرفی که خود هگل هم در آخر کار وقتی به اینجاها می‌رسید می‌گفت به‌ این معنا اجتماع نقیضین را محال می‌دانم . یعنی می‌فهمید که باید [ برای‌ توجیه شدن ] چیزی را بگوید و از آن چیز به اجتماع نقیضین تعبیر می‌کرد اما وقتی در جای دیگر گرفتار می‌شد می‌گفت نه ، اجتماع نقیضین محال است و علت این تناقض در تعبیر این بود که آنچه را او می‌گفت واقعا نه اجتماع‌ نقیضین بود و نه اجتماع ضدین ، چیز دیگر بود .

حرکت و مسأله هوهویت

اما مسأله هوهویت ریشه‌ای دیگر دارد ، که باز هم به مسأله حرکت مربوط است . این را نیز در آن مقاله نگفته‌ایم و در آن جزوه نیست . آن مسأله‌ اینست که در باب حرکت می‌گوئیم : ما حقیقه الحرکه ؟ در این مورد تعریف‌های مختلف کرده‌اند . تعریف معروف ارسطو همین است که " کمال‌ اول لما بالقوه من حیث انه بالقوه " که از بهترین تعریفهائی است که‌ شده است ، خیلی هم دقیق و عالی است . بعضی از قدمای یونانی حتی گفته‌اند " الحرکه هو الغیریه " . یعنی در حرکت جنبه غیریت را دیده‌اند ، جنبه‌ کثرت را . معنای این تعبیر اینست که پس حرکت یعنی هر چیزی خودش‌ خودش نیست ، خودش غیر خودش است و این را ما تغیر می‌گوئیم . ما الان‌ در باب حرکت یا کلمه تغییر را بکار می‌بریم یا کلمه تغیر را که به معنی‌ غیر شدن است . می‌گوئیم " العالم متغیر " یعنی در هر لحظه‌ای خودش غیر خودش است . این مطلب درست است ولی نه به معنای تعریف حرکت . در حرکت تغیر و تغایر قطعا وجود دارد ، در عین حال وحدت هم وجود دارد ، اگر تغیر مطلق می‌بود و اگر ماهیت حرکت غیریت می‌بود ، در اینصورت‌ ماهیت حرکت کثرت بود . یعنی توجیه حرکت به اجزای لا یتجزا ، بدون‌ اینکه هیچگونه پیوند وحدانی میان مراتب حرکت وجود داشته باشد . و حال‌ آنکه

&gt نسبی است و در مقولاتی که حرکات عرضی وجود دارد ، حرکت در حرکت‌ است . برای توضیح بیشتر به " نهایه الحکمه " حضرت علامه طباطبائی قدس‌ سره و " حرکت و زمان " ج ١ ، درسهای " اسفار استاد شهید مطهری در قم‌ " رجوع شود . ( ناشر )