جمع یک و دو و سه و چهار . تا اینجا راجع به وحدت بود ، نظریات خاصی‌ بود که در باب وحدت و کثرت مطرح کرده‌اند ، و نیز راجع به خود عدد که‌ بیشتر از جنبه ریاضی بحث شد و داخل در طبیعیات نشده بود .

وقوع کثرت در عالم

" ثم انه رکب العدد علی المعدود ، والمقدار علی المقدور . فقال : المعدود الذی فیه اثنینیه ، وهو أصل المعدودات ومبدؤها ، هو العقل‌ باعتبار أن فیه اعتبارین : اعتبارا من حیث ذاته ، وأنه ممکن الوجود بذاته ، واعتبارا من حیث مبدعه ، وأنه واجب الوجود به ، فقابله الاثنان‌ " . از نظر اینها واجب تعالی خارج از معدودات است . معدودی که در آن‌ اثنینیتی وجود دارد ، یعنی دارای دو جنبه است آن عبارت از عقل است ، که اصل همه معدودات است . در عقل دو حیثیت و دو اعتبار است : اعتبار من حیث ذاته واعتبا ر من حیث مبدعه که آن مبدع واجب است . یکی از مسائل مهم فلسفه که از مشکلات آن هم می‌باشد وقوع کثرت در عالم‌ است . قاعده‌ای که ابن سینا و دیگر حکما گفته‌اند که : لا یصدر عن الواحد الا الواحد ، اقتضای این قاعده این است که از واجب تعالی واحد صادر شود ، و از آن واحد هم واحد صادر شود ، و از آن هم واحد . آنوقت نظام عالم‌ فقط یک نظام طولی خواهد بود ، و هیچوقت دو موجود در عرض یکدیگر قرار نخواهند گرفت . پس این کثرت عرضی از کجا پیدا شده ؟ مطلبی را امثال بوعلی مطرح کرده‌اند که حتی مشائین هم آن را قبول نکردند ، و آن اینست که : از ذات واجب تعالی که بسیط من جمیع الجهات است‌ عقل اول صادر شد . و عقل به اعتبار اینکه فی حد ذاته ممکن الوجود است و به علتش واجب الوجود می‌شود ، بنابراین طبیعه مرکب می‌شود و دو حیثیت‌ پیدا می‌کند : حیثیتی که از ناحیه ذات خودش دارد و حیثیتی که از ناحیه‌ مبدعش و علتش دارد ، حیثیت امکانی و حیثیت واجب الوجودی . از حیثیت‌ وجوبی آن یک