گفته شد در مورد علم و ادراک دو مسئله فوق العاده مهم است : ١ - یکی مسئله جوهره وجود ذهنی و اینکه راز کاشف بودن علم از واقع‌ چیست ؟ چگونه است که در ما چیزی پیدا می‌شود که مرآت و نمایانگر یک‌ وجود دیگر است ، ( حتی لفظ مرآت نیز رساننده این خاصیت نیست ) . خود آن وجود ذهنی عین کشف دیگری است ، دیدن او همان دیدن دیگری است ، حضور او برای ما عین حضور دیگری است . رابطه بین این وجود ذهنی و علمی و شی‌ء خارجی چیست ؟ عجیب اینکه این‌ رابطه یک طرفه هم نیست ! حداکثر قرابت و رابطه بین دو شی‌ء مادی خارجی‌ همان تماثل و تشابه است . اما یکی از این دو کشف دیگری نیست .

اقوال درباره راز کاشفیت وجود ذهنی

در میان قدما این عقیده بود که علت انکشاف این است که وجود ذهنی‌ شبیه وجود خارجی است یعنی همان " مماثلث " . مادیین امروز هم می‌گویند چون وجود خارجی علت ایجاد اثری است در انسان‌ که همان علم اوست ، به این جهت کاشفیت هست که این سخن هم بسیار سست‌ است . دیگر گفته‌اند که : علت اینکه علم ، موجب آگاهی به معلوم است ،