وأما الافلاطون فأکثر میله الی أن الصور هی المفارقه ، فأما التعلیمیات‌ فانها عنده معان بین الصور والمادیات ، فانها و ان فارقت فی الحد فلیس‌ یجوز عنده أن یکون بعد قائم لا فی ماده ، [١] لانه اما أن

١ - مسأله‌ای که هنوز نو و قابل طرح است اینست که آیا ابعاد منحصر به‌ همین ابعاد مادی است ؟ یعنی چون جسم هست بعد هست ؟ که اگر فرض کنیم‌ یک مرتبه اجسام عالم معدوم شوند دیگر بعد اساسا وجود نخواهد داشت ؟ حتی‌ بعد خلا یعنی بعد خالی از جسم هم وجود ندارد ؟ یا اینکه ما بعد مجرد داریم‌ ، فضای مجرد و غیر مادی داریم ؟ این خودش مطلبی است ، همانطور که در مسأله خلاء همین بحث مطرح است . اگر ما بگوئیم که فضا و بعد غیر مادی‌ وجود ندارد مسلما خلاء هم محال خواهد بود و این از بدیهیات اولیه عقل‌ است . زیرا خلاء به معنای این است که ما یک فضائی را واقعا از جسم خالی‌ کنیم . و اگر فضائی واقعا از جسم خالی شود بطوری که هیچ جسمی در آن وجود نداشته باشد آنوقت دیگر فضائی نمی‌تواند وجود داشته باشد . و فضا عدم‌ مطلق می‌شود . فرض کنید که بخواهند خلاء واقعی را در این اطاق بوجود آورند ، بعد بگویند در اینجا هیچ چیز وجود ندارد و در عین حال بگویند بین این‌ دیوار و آن دیوار فاصله‌ای وجود دارد خود مسأله فاصله و فضا نیز قابل طرح‌ است . آیا این اجسامی که در عالم است در فضائی مستقل از این اجسام‌ ریخته شده‌اند ؟ آیا فضائی مستقل از اجسام وجود دارد ؟ این بحث از قدیم‌ در باب مکان هم مطرح بوده که مثلا این دست من که الان در مکان قرار گرفته‌ ، مکان این یعنی چه ؟ آیا برابر این دست من فضائی وجود دارد و این دست‌ من الان در آن فضا قرار گرفته که وقتی دست من به این طرف می‌آید آن فضا که در آن طرف بود تکان نمی‌خورد و دست من از آن فضا مفارقت کرده و در فضای دیگری آمده است ؟ و حتی دست من با همه آنچه که بر آن محیط است ، &gt