که برای چه قصد کرده شده است و بهمین جهت کسی نمی‌پرسد چرا خواهان‌ تندرستی مزاج یا جویای خیر شدی و از مرض و شر گریختی ؟ و اگر در حرکت‌ یا تغییر حال اقتضای غایت از جهت موجود شدن غایت یا غایت شدن غایت‌ بود واجب می‌آمد که هر غایتی هم غایتی داشته باشد و لیکن اقتضای غایت از آنجهت است که تغییر و تجددی از سببی طبیعی یا ارادی حاصل شده باشد . و اینکه حرارت برای سوزانیدن چیزی کار بکند عجب نیست بلکه حق اینست که‌ حرارت اینکار را بکند و چیز را بسوزاند و فانی کند و آنرا مبدل به مثل‌ خود یا به مثل جوهری که در او هست بنماید . و اتفاق و غایت عرضی در موردی است که مثلا جامه فقیر را بسوزاند و این غایت ذاتی او نیست زیرا برای آن که جامه فقیر است نمی‌سوزاند و مقصود از قوه محرقه آن نیست بلکه‌ آنست که آنچه را با او تماس می‌کند به جوهر خود تبدیل نماید و چیزها را در یک حال که باشند منحل می‌کند و در حال دیگر منعقد می‌سازد و اتفاق چنین‌ افتاده است که آنچه به او تماس کرده جامه فقیر بوده است . پس کار آتش در طبیعت غایتی دارد اگر چه تصادف او بالعرض با منفعت واقع شود . و وجود غایتی عرضی مانع وجود غایت ذاتی که مقدم بر آنست نمی‌باشد .

[ حاصل مطلب ] :

از همه این تحقیقات دانسته شد که ماده برای صورت است و مقصود از ماده یافت شدن صورتست در او و صورت برای ماده نیست اگر چه در ماده‌ باید صورت ناچار موجود باشد . و هر کس در منافع اعضاء جانوران و اجزاء گیاه تأمل کند برای او شکی باقی نمی‌ماند که امور طبیعی غایت دارند و به‌ زودی در انجام سخن در طبیعیات به این فقره اشاره خواهیم کرد ولی در هر حال نمی‌توان منکر شد که در امور طبیعی امور ضروری هم هست که غایت به‌ بعضی از آنها محتاج است و بعضی همراه آن می‌باشند [١] .

[١] تمام شد ترجمه فصل چهاردهم از مقاله اول از فن سماع طبیعی از طبیعیات شفا ، به نقل از " فن سماع طبیعی " فروغی .