پرداختیم معلوم خواهد شد که در مرگ هم غایت واجبی هست . و اما زیادات‌ آنها هم غایت دارند زیرا که ماده چون زاید شد طبیعت او را به سوی صورتی‌ که آن ماده بر حسب استعداد مستحق آن است حرکت می‌دهد و آنرا معطل‌ نمی‌گذارد پس فعل طبیعت برای غایتی است اگر چه تقاضای آن به واسطه رخ‌ دادن سبب غیر طبیعی باشد .

رفع اشکال راجع به باران

و اما مسئله باران ، لازم نیست آنچه در آن باب گفته‌اند مسلم بداریم‌ بلکه می‌گوئیم نزدیک شدن خورشید و حدوث گرمی از این جهت و دور شدن‌ خورشید و سردی که از آن نتیجه می‌شود چنانکه بعدها خواهیم گفت در طبیعت‌ برای بسیاری از غایات جزئی سببی است با نظام و همینکه خورشید در ضمن‌ حرکت مایل خود به زمین نزدیک شود سبب می‌شود که از ذات او تبخیر حاصل‌ آید که بخار را بالا برده بجائی می‌رساند که آنجا سرد شده و بالضروره فرود آید و در این باب ضرورت مادی کفایت نمی‌کند بلکه سبب آن فعل الهی است‌ که در ماده بکار می‌رود و منتهی به ضرورت می‌شود و غایت هم همراه اوست‌ زیرا که همه غایات یا اکثر آنها در ماده همراه ضرورتی می‌باشند و لیکن‌ علت محرکه ماده را می‌طلبد و آنرا قسمی می‌کند که بالضروره منتهی به صورتی‌ که در آن واقع می‌شود می‌گردد در حالیکه آن صورت غایت مقصود باشد . و این‌ فقره از تأمل در همه صناعات معلوم می‌شود .

هر غایتی غایت لازم ندارد

و نیز می‌گوئیم اگر حرکت و فعل غایتی دارد واجب نیست که هر غایتی هم‌ غایتی داشته باشد و حد وقوفی در سبب نبوده باشد زیرا غایات حقیقی آنست‌ که مقصود بالذات باشد و چیزهای دیگر برای او قصد کرده شود و چیزی که‌ مقصود بالذات نیست و برای امر دیگری است می‌توان سبب او را پرسید تا در جواب غایت او را ذکر کنند و لیکن آنچه مقصود بالذات است نمی‌توان‌ پرسید