حرکت می‌دهد و در آن جا صورتی بر آن می‌پوشاند پس باز قوه‌ای که در گندم‌ است ماده را خود به سوی آن صورت می‌برد که دارای جوهر و کیفیت و شکل و مکان خاص شود و این از ضرورت ماده نیست . و اگر چاره نیست جز اینکه‌ ماده صفتی داشته باشد که بتواند به آن صورت منتقل گردد پس فرض کنیم فی‌ المثل که طبع آن ماده صلاحیت این صورت را دارد یا صلاحیت غیر این صورت‌ را ندارد باز نمی‌توان گفت از ضرورت بود که به حیثیتی منتقل شد که این‌ صورت را اختیار کرد بلکه باید گفت به سبب دیگری بود که آن سبب ماده‌ را به سوی آن صورت حرکت داد که آنچه ماده برای آن صالح است یا غیر آن‌ را صالح نیست تحصیل کند .

غایات امور طبیعی خیر و کمال است

پس از این جمله واضح شد که طبیعت مواد را از روی قصدی طبیعی که دارد حرکت می‌دهد تا حد محدودی و این فقره بر دوام یا اکثر استمرار دارد و مقصود ما از غایت همین است . و نیز ظاهر است که غایاتی که از طبیعت‌ صادر می‌شوند در حالیکه معارض و عائقی ندارند همه خیر و کمال‌اند و اگر به‌ غایت مضری مؤدی شود دائمی یا اکثری نیست بلکه در حالی است که ذهن برای‌ آن سببی عارضی می‌جوید چنانکه جستجو می‌کند که چه شد که این نهال پژمرده شد و چه مصیبت بر این زن رسد که بچه سقط کرد . پس معلوم شد که طبیعت برای‌ خیر حرکت می‌کند و این فقره تنها در نشو و نمای جانور و گیاه نیست بلکه‌ در حرکتهای اجرام بسیط و فعلهای آنها که به طبع از آنها صادر می‌شود نیز هست که به سوی غایتی حرکت می‌کنند و اگر عائقی نباشد ذاتا متوجه نظام‌ محدودی هستند و از آن خارج نمی‌شوند مگر اینکه سببی معارض شود . و همچنین‌ است کارهائی که از حیوانات سازنده یا بافنده یا ذخیره کننده سر می‌زند که شبیه به کارهای طبیعی هستند و غایتی دارند . و اگر جریان امور بر حسب‌ اتفاق است چرا از گندم جو نمی‌روید و چرا هیچ درختی نیست که مرکب از انجیر و زیتون باشد ؟ و حال آنکه حیوانی بر حسب اتفاق پیدا می‌شود که هم‌ بز و هم گوزن است ، و چرا این قبیل