شرح اصول فقه - محمدى، على - الصفحة ١٧٢ - ٧- - الشرط المتأخر
كه زمانا تأخر از مشروط دارد و بعد از مشروط انجام مىگيرد.حال سخن در اينست كه آيا شرط متأخر ممكن است يا محال؟به عبارت ديگر آيا ممكن است كه شرط شرعى از مشروطش متأخر باشد زمانا و يا ممكن نيست؟
گروهى از محققين اصوليين از قبيل ميرزاى نائينى و شيخ انصارى(رحمة اللّه عليهم)قائل به استحاله شدهاند و گروهى ديگر از قبيل صاحب جواهر،صاحب عروه و جناب آخوند و...(رحمة اللّه عليهم)قائل به امكان شدهاند.
دستۀ اول كه قائل به استحاله شدهاند،شرائط شرعيه را به شرائط عقليه قياس نمودهاند و گفتهاند:همان گونه كه در شرائط عقليه محال است كه شرط زمانا متأخر از مشروط باشد فهكذا در شرائط شرعيه.
بيان ذلك:در مقدمات عقليه،تأخر مقدمه از ذى المقدمه بلا اشكال محال است بدليل اينكه هيچ امر ممكنى در خارج تحقق پيدا نمىكند مگر اينكه ابتدا علت تامۀ آن موجود شود،علت تامه هم مركب از سه جزء است:
الف-مقتضى ب-شرط ج-عدم المانع.
فى المثل سوختن فرش معلول آنست كه آتشى باشد و مماس با فرش هم باشد و رطوبتى هم در كار نباشد.مادامىكه يكى از اين اجزاء سهگانه،علت تامه موجود نشود محال است كه آن اثر ايجاد شود و متحقق گردد و همينكه علت تامه موجود شد تخلف آن اثر از علت محالست.با اين حساب،شرط كه يكى از اجزاء علت است،بايد قبل از معلول متحقق باشد تا معلول حاصل شود و مادامىكه شرط نيامده، تأثيرى در كار نيست.شرط هم كه آمد معلول متحقق مىشود و ديگر حالت منتظرهاى در كار نيست كه ما منتظر باشيم كه بدنبال معلول،شرطى متحقق شود.حال اين دسته آمدهاند همين سخن را در شرائط شرعيه هم زدهاند و استحالۀ شرط متأخر را نتيجه