دانشنامه امام مهدى بر پايه قرآن، حديث و تاريخ - محمدی ری‌شهری، محمد - الصفحة ٢٤٤ - ٢ آميختگى با فضاى تقيه

برخى گزارش‌هاى كتاب‌شناسى، نشان از نگارش كتاب‌هايى در موضوع نامه‌ها و توقيعات امامان عليه السلام دارد كه به دست ما نرسيده‌اند. نمونه روشن آن، كتاب رسائل الأئمّة عليهم السلام تأليف جناب كلينى است كه شامل توقيعات ولىّ عصر عليه السلام نيز بوده و تا زمان سيّد ابن طاووس در قرن هفتم وجود داشته و حتّى برخى از ظاهر سخن صدر المتألّهين برداشت كرده‌اند كه اين كتاب تا زمان وى، يعنى قرن يازدهم، وجود داشته است.[١] گرچه بعيد مى‌نمايد كه به دست ايشان رسيده باشد، امّا مطمئنّاً به دست علّامه مجلسى نرسيده است.

به هر حال، چنان كه شيخ طوسى به نقل از ابو نصر هبة اللَّه در باره جناب محمّد بن عثمان عَمرى، نايب دوم امام عليه السلام- كه بيش از چهل سال نيابت را بر عهده داشت-، آورده، وى توقيع‌ها را از ولىّ عصر عليه السلام در امر «دين و دنياى شيعيان» و در باره «آنچه مى‌پرسيدند»، مى‌رسانده است.[٢]

٢. آميختگى با فضاى تقيّه‌

اهتمام جامعه شيعى به صورت عام و نايبان خاص به صورت ويژه در عدم دستيابى مخالفان و دشمنان به ولىّ عصر عليه السلام و پنهان ماندن وجود آن بزرگوار و لزوم حدّاقلى استفاده از ارتباطات غير مستقيم، چنان كه اشاره شد، دشوارى‌هاى بسيارى را پديد مى‌آورد.[٣] اين امر كه در پرسش و پاسخ‌هاى نوشتارى شدّت بيشترى دارد، نه تنها در اصل ارتباطات، دشوارى و محدوديت پديد مى‌آورد؛ بلكه گاه سبب پاسخ‌هايى مى‌شد كه براى ديگران داراى ابهام يا عدم سازگارى با ادلّه ديگر باشد.

[١]. ر. ك: حياة الشيخ محمّد بن يعقوب الكلينى: ص ٢٩٧.

[٢]. ر. ك: ج ٣ ص ٣٤٨ ح ٦٢٧.

[٣]. براى آگاهى از تلاش حكومت براى دستيابى به ناحيه مقدّسه، براى نمونه ر. ك: الكافى: ج ١ ص ٥٢٥، ح ٣٠. نيز، براى مواظبت زياد نايبان در پنهان داشتن مكان امام عليه السلام، ر. ك: ج ٥ ص ٥٧ ح ٧٩١، الكافى: ج ١ ص ٣٣٣.