دانشنامه امام مهدى بر پايه قرآن، حديث و تاريخ - محمدی ری‌شهری، محمد - الصفحة ٣١٥ - ٦٠ احكام توقيع اسحاق بن يعقوب

٦٠. احكام توقيع اسحاق بن يعقوب‌[١]

يكى از توقيعاتى كه در ميان فقهاى متأخّر به دليل وجود چند حكم شرعى در آن، بسى شهرت دارد، توقيعى است كه شيخ صدوق و شيخ طوسى، آن را هر يك به سند خود از جناب محمّد بن يعقوب كلينى، صاحب كتاب الكافى، نقل كرده‌اند و نوشته‌اند كه وى، آن را از اسحاق بن يعقوب، روايت كرده و متن آن را پاسخ‌هاى ولىّ عصر عليه السلام به پرسش‌هاى وى از طريق نايب دوم، جناب محمّد بن عثمان عَمرى، شمرده و گفته است امام عليه السلام آن را با خطّ خود نوشته است.[٢]

از سوى ديگر، طَبرِسى نيز آن را بدون نام بردن از شيخ صدوق يا شيخ طوسى، از كلينى، از اسحاق نقل كرده است‌[٣] و پيداست مأخذ وى، همين دو منبع بوده است. اگر به سند شيخ صدوق به كلينى نيز نتوان اعتماد كامل كرد، امّا هيچ ترديدى در باره درستى و حتّى عالى بودن سند شيخ طوسى به كلينى نيست.[٤] بنا بر اين، اگر برخى مانند سيّد على طباطبايى، سند توقيع را با اين تعبير كه «چند نفر راوى ناشناخته» در آن است، ضعيف شمرده‌اند،[٥] پيداست به نقل شيخ صدوق، نظر داشته‌اند كه شيخ حرّ عاملى، تنها آن را آورده است‌[٦] و نقل شيخ طوسى را كه در كتابى غير فقهى آورده و تنها يك نفر ناشناخته دارد، نديده‌اند.

به هر حال، هيچ ترديدى در اعتبار كامل سند توقيع تا اسحاق بن يعقوب نيست.

[١]. توقيع اسحاق بن يعقوب، گرچه در فصلى ديگر آمده( ر. ك: ج ٥ ص ٦( بخش پنجم/ فصل چهارم/ پاسخ پرسش‌هاى اسحاق بن يعقوب)) امّا به دليل داشتن چند فراز مهمّ فقهى، در تكميل اين بررسى، شايسته توجّه است.

[٢]. كمال الدين: ج ٢ ص ٤٨٣، الغيبة، طوسى: ص ٢٩٠.

[٣]. الاحتجاج: ج ٢ ص ٤٦٩.

[٤]. علوّ سند، به دليل اين است كه شيخ طوسى، توقيع را از چند طريق مورد وثوق، از كلينى نقل مى‌كند. وى‌مى‌نويسد:« أخبرنى جماعة عن جعفر بن محمّد بن قولويه و أبى غالب الزُّرارى و غيرهما عن محمّد بن يعقوب الكلينى، عن إسحاق بن يعقوب».

[٥]. رياض المسائل: ج ٥ ص ٢٧٥.

[٦]. وسائل الشيعة: ج ٢٧ ص ١٤٠.