دانشنامه امام مهدى بر پايه قرآن، حديث و تاريخ - محمدی ری‌شهری، محمد - الصفحة ٦٨ - ٤٥ اسحاق سبتى

نكته مهم، آن كه مهدى سودانى به هيچ روى به تشيّع متّهم نشده و باور مهدويت در او، بيشتر متأثّر از تصوّف دانسته شده است. به هر روى، مهدويتى كه در سودانى ريشه داشت و بعد از نهضت او هم تأثير زيادى گذاشت، ريشه در تسنّن صوفيانه اين ديار دارد. در گذشته‌هاى دور نيز سودان و به طور كلّى شمال افريقا، محلّ ظهور افكار مهديانه بوده است.

٤٤. محمّد مهدى سنوسى (١٢٦٠- ١٣١٧ ق)

همزمان با مهدى سودانى، مهدى ديگرى در طرابلس غرب ظاهر شد كه به نام مهدى سنوسى شناخته شده است. وى از سادات حسنى و نسل ادارسه (ادريسيان) بود. او پس از حفظ قرآن و تحصيل علوم دينى، سلسله‌اى صوفيانه را كه پدرش در جغبوب پايه‌گذارى كرده بود، هدايت كرد. وى به تقوا و پاكى شهرت داشت و حتّى گفته مى‌شد كه به شدّت مخالف كسانى بود كه نسبت مهدويت به او مى‌دادند. وى در سال ١٣١٧ ق در نواحى كاتم در گذشت.

طريقت سنوسى كه منسوب به اوست، در سراسر مغرب شهرت يافت و حتّى به هند رسيد.[١] در باره وى، مهم اين نيست كه او خود نمى‌خواست به عنوان مهدى شناخته شود؛ بلكه مهم اين است كه فضاى مغرب و توده‌هاى عامى، با بودن چنين مردى، با اين نام، به راحتى به مهدويت او باور داشتند، حتّى اگر خود او انكار مى‌كرد.

٤٥. اسحاق سبتى‌

دار مستتر در اين باره نوشته است:

مشهورترينِ مهدى‌هاى ترك، همان است كه در سال ١٦٦٦ م در زمان سلطنت‌

[١]. الأعلام الشرقيّة: ج ٢ ص ٥٩٧.