دانشنامه امام مهدى بر پايه قرآن، حديث و تاريخ - محمدی ری‌شهری، محمد - الصفحة ٢٩٢ - ٤٤ خطا در جاى سجده(ح ٦٩١/ ٥)

به هر حال، مفاد اين توقيع، هم مطابق حديث ديگرى است كه در اين موضوع وارد شده، و هم مورد پذيرش و عمل فقهاى ما بوده است.

٤٤. خطا در جاى سجده (ح ٦٩١/ ٥)

خطا در گذاشتن پيشانى هنگام سجده بر چيزى كه سجده بر آن درست نيست يا بيش از حدّ مجاز بلند است، از گذشته مورد پرسش ياران ائمّه عليهم السلام بوده و در باره آن، احاديث چندى وارد شده است. ظاهر اين احاديث- كه شيخ حرّ عاملى آنها را در بابى مستقل آورده-،[١] يكسان نيست: برخى به برداشتن سر و گذاشتن آن در محلّ مناسب، اجازه مى‌دهند و برخى دستور كشيدن پيشانى به جاى مناسب را داده‌اند.

اين توقيع شريف، اجمالًا در رديف دسته نخست، قرار دارد. از اين رو، فقها در چگونگى سازگار ساختن ظواهر اين احاديث و استنباط حكم، بحث‌هاى مختلفى كرده‌اند و بسيارى، قائل به تفصيل در حكم، از جمله فرق‌گذارى ميان مكان بلند و غير آن، شده‌اند (نيازى به گزارش آن مباحث نيست).

نوع برداشت و ارزيابى فقها از اين توقيع، يكسان نيست. برخى به گمان ضعف سندى آن، بنا بر نقل طَبرِسى- كه به صورت مُرسل نقل كرده-[٢] و نيز به گمان نوعى اجمال و يا اضطراب در متن، از جمله در قيد

«ما لَم يستَوِ جالِساً»

، اجمالًا يا كلًاّ از آن دست شسته و قابل استناد نيافته‌اند، بويژه كه آن را مخالف برخى از احاديث ديگر ديده‌اند؛[٣] امّا بيشتر آنان، حتّى اگر نوعى اجمال در ظاهر آن ديده‌اند، آن را قابل استناد يافته و به گونه‌اى دليل يا مؤيّد مدّعاى خود شمرده‌اند، بويژه كه بر خلاف نقل طبرسى- كه اين مجموعه پرسش‌هاى حِميَرى را به گونه مرسل نقل كرده-،

[١]. وسائل الشيعة: ج ٦ ص ٣٥٣- ٣٥٥.

[٢]. الاحتجاج: ج ٢ ص ٤٨١.

[٣]. از جمله، ر. ك: الحدائق الناضرة: ج ٨ ص ٢٨٩، جواهر الكلام: ج ١٠ ص ١١٠- ١١١، كتاب الخلل فى الصلاة: ص ١٩٨، مهذّب الأحكام: ج ٦ ص ٤٣٩.