دانشنامه امام مهدى بر پايه قرآن، حديث و تاريخ - محمدی ری‌شهری، محمد - الصفحة ١٢٧ - خط توقيعها

(از بزرگان قم در اوايل غيبت صغرا) كه ابن بابويه آنها را در اختيار داشته‌[١] و نيز درخواست احمد بن اسحاق (از بزرگان قم در عصر امامان متأخّر شيعه) از امام عسكرى عليه السلام مبنى بر نگارش دست‌خطّى براى آشنايى وى با خطّ امام،[٢] مى‌توان نتيجه گرفت كه احتمال اوّل، موجّه‌تر است و شيعه به سبب آشنايى با خطّ امام عسكرى عليه السلام، از طريق شباهت خطّ توقيع‌هاى صادر شده از ناحيه با خطّ امام عسكرى عليه السلام، به آنها اطمينان مى‌يافتند، و حتّى نگارش آنها به وسيله يك منشى ثابت در هر دو دوره امامت امام عسكرى عليه السلام و امام عصر عليه السلام نيز از اعتبار آنها نمى‌كاهد.

گفتنى است كه دقّت در خطّ توقيع‌هاى صادر شده در دوران غيبت صغرا ادامه داشته و گزارش زير، نشان دهنده اين امر است. عبد اللَّه بن جعفر حميرى مى‌گويد:

لَمّا مَضى‌ أبو عَمرٍو- رَضِىَ اللَّهُ تَعالى‌ عَنهُ- أتَتنَا الكُتُبُ بِالخَطِّ الَّذى كُنّا نُكاتِبُ بِهِ بِإقامَةِ أبى جَعفَرٍ رضى الله عنه مَقامَهُ.[٣]

هنگامى كه ابو عمرو[٤]- كه خداى متعال، از او خشنود باد- در گذشت، نامه‌هايى در جانشينى ابو جعفر (محمّد بن عثمان عَمرى) به ما رسيد كه با همان خطّى بود كه قبلًا با آن مكاتبه مى‌كرديم.

افزون بر اين، اگر وكيلان منحرف و بركنار شده به طمع دريافت اموال و يا ديگر اغراض دنيوى، توقيعى را مى‌ساختند و آن را به امام عليه السلام منسوب مى‌كردند و يا

[١]. ر. ك: كتاب من لا يحضره الفقيه: ج ١ ص ١٤٢ و ج ٢ ص ١٥٤ و ج ٣ ص ٦٨ و ج ٤ ص ٢٠٣.

[٢]. الكافى: ج ١ ص ٥١٣ ح ٢٧(« احمد بن اسحاق گفت: دخلت على أبى محمّد عليه السلام فسألته أن يكتب لأنظر إلى‌خطّه فأعرفه إذا ورد، فقال: نعم؛ بر امام عسكرى عليه السلام وارد شدم و از ايشان خواستم كه بنويسى تا به خطّش نظر كنم تا چون نامه ايشان بر من وارد شد، آن را بشناسم. فرمود: باشد!»).

[٣]. ر. ك: ج ٣ ص ٣٣٨ ح ٦١٧.

[٤]. ابو عمرو عثمان بن سعيد، اوّلين نايب امام زمان عليه السلام است.