دانشنامه امام مهدى بر پايه قرآن، حديث و تاريخ - محمدی ری‌شهری، محمد - الصفحة ٢٤٣ - ١ حجم و تنوع

آية اللَّه شبيرى زنجانى نيز اين گمان را مطرح كرده است كه وكلاى خاص، نمى‌توانسته‌اند در مسائلى كه طُرُق ظاهرى براى حلّ آن وجود دارد، ارتباطى با شيعيان داشته باشند. ايشان، احتمال مى‌دهد كه شايد به همين جهت، سفيران چهارگانه هيچ يك مراجع علمى طايفه امامية نبوده‌اند و ارتباط شيعيان با آنان، بيشتر براى حلّ معضلاتى بوده كه تنها از طريق غيبى حل مى‌شده است،[١] چنان كه برابر نقل جناب ابو سهل اسماعيل بن على نوبختى، در مقطعى كه دستِ كم ده سال به درازا كشيده، يعنى در حوالى سال ٢٨٠ تا ٢٩٠ ق، يكباره توقيعات، قطع شدند و به احتمال، اين امر تا پايان عمر جناب محمّد بن عثمان عَمرى در سال ٣٠٥ ق، يعنى حدود ٢٥ سال ادامه يافته است.[٢]

با اين حال، برخى شواهد نشان مى‌دهند از سراسر مناطق شيعه‌نشين، پرسش‌هاى بسيارى صورت مى‌گرفته‌[٣] و طبعاً بخش عمده آن به دست ما نرسيده است. در گزارش محمّد بن احمد صفوانى در باره قاسم بن علا[٤]- كه در شهر «ران» (ميان مراغه و زنجان) ساكن بوده-، آمده است كه در دوره نايب دوم و سوم، دائماً توقيعات ولىّ عصر عليه السلام به او مى‌رسيده، به گونه‌اى كه با قطع حدود دو ماهه آنها، وى نگران شده؛ امّا در همان زمان، پيكِ عراق رسيده و مايه خوش‌حالى وى گرديده است.[٥]

[١]. جرعه‌اى از دريا: ج ١ ص ١٧٤- ١٧٣.

[٢]. ر. ك: كمال الدين: ص ٩٣.

[٣]. از جمله ر. ك: ج ٤ ص ٣٧٨ ح ٧٢٨.

[٤]. قاسم بن علا، كسى است كه عمرى دراز كرده و با امام هادى عليه السلام و امام عسكرى عليه السلام ديدار داشته و وكيل ولىّ‌عصر عليه السلام در منطقه خود بوده است. وى افتخار ديدار با امام عليه السلام را يافته و روز رحلتش را از امام عليه السلام نشيده بود.

[٥]. ر. ك: ج ٤ ص ٤١١ ح ٧٤٣.