اين، نكته‌اى است كه مورد توجّه برخى فقها قرار داشته است.[١] تعبيرهاى كنايى در باره امام عليه السلام مانند «عالم»، «فقيه»، «غريم»، «صاحب»، «بعضى از فقها»، «رجل» و «ناحيه» و عدم تصريح به نام يا عنوان امام عليه السلام، برخاسته از همين واقعيت است. بجز فشارها و تخريب‌ها و مفسده‌جويى‌هايى كه از سوى برخى وكلا- كه كارشان به انحراف كشيده بود- و يا جريان‌هايى مانند جعفر كذّاب كه داعيه‌هاى ديگرى داشتند، حاكمان وقت و جريان‌هاى وابسته به آنها، شرايط بسيار سختى را پديد مى‌آوردند و اين، به رغم نفوذ و اعتبارى بود كه برخى شيعيان يا خاندان‌هاى شيعى، مانند خاندان نوبختى، در جامعه آن روز و دستگاه حاكم داشتند، چنان كه وقتى به جناب ابو سهل نوبختى- كه از جمله كسانى است كه شرافت ديدار با ولىّ عصر عليه السلام را در ساعت پايانى عمر امام عسكرى عليه السلام يافته و هنگام رحلت ايشان حضور داشته-،[٢] گفتند: چگونه شد كه مقام وكالت پس از غيبت به جناب ابو القاسم حسين بن روح نوبختى رسيد، نه تو، گفت: آنان به انتخاب خود، آگاه‌ترند؛ امّا من مردى هستم كه با مخالفان، سر و كار دارم و با آنان، مناظره مى‌كنم و اگر جاى امام عليه السلام را همانند ابو القاسم مى‌دانستم و در شرايط دشوار قرار مى‌گرفتم، شايد جاى ايشان را نشان مى‌دادم. ابو القاسم، اگر امام زير دامن وى هم باشد و با قيچى، قطعه قطعه شود، دامانش را كنار نمى‌زند و ايشان را آشكار نمى‌كند.[٣]

جناب حسين بن روح، چنان شرايط تقيّه را رعايت مى‌كرد كه نه تنها نزد موافق و مخالف، شخصى مقبول بود؛ بلكه نزد مقتدرُ باللَّه، حاكم عبّاسى و مادر متوكّل نيز جايگاهى ويژه داشت و در مجلس وى، حاضر مى‌شد. وى چنان بود كه وقتى يكى‌

[١]. چنان كه استاد محترم، آية اللَّه سيّد موسى شبيرى زنجانى، در باره توجيه يكى از توقيع‌ها خاطرنشان كرده‌است كه: امام عليه السلام نمى‌خواسته جواب واقعى پرسش را بدهد و در جواب سؤالات مكتوب كه به دست افراد مختلف مى‌افتاده است، خيلى احتياط مى‌شد، كه يك وقت مشكلى براى اشخاص پيدا نشود. لذا ايشان در آن پاسخ، تعبير صريح نكرده است و نمى‌خواسته جواب بدهد( ر. ك: كتاب النكاح: ج ٨ ص ٢٤٨٠).

[٢]. ر. ك: ج ٣ ص ٣٢ ح ٤٩٥.

[٣]. ر. ك: ج ٣ ص ٣٦٧ ح ٦٣٧.