روض الجنان و روح الجنان في تفسير القرآن - الرازي، ابوالفتوح - الصفحة ٨٧ - ترجمه

و همه يك‌ملّت و يك مقالت بوديتان [١]،چنان كه گفت: وَ لَوْ شٰاءَ اللّٰهُ لَجَمَعَهُمْ عَلَى الْهُدىٰ... [٢]،و چنان كه گفت: وَ لَوْ شٰاءَ رَبُّكَ لَجَعَلَ النّٰاسَ أُمَّةً وٰاحِدَةً... ، [٣]و اين مشيّت جبر و اكراه است چنان كه بيان كرديم در دگر جايها. وَ لٰكِنْ يُضِلُّ مَنْ يَشٰاءُ ،و لكن اضلال كند به خذلان يا بر طريق حكم به ضلال و تسميه و گمراهى [٤]و يا به معنى اضلال از ره بهشت و ثواب. وَ يَهْدِي مَنْ يَشٰاءُ ،و هدايت دهد آن را كه خواهد به انواع الطاف و تكثير [٥]و زيادت [٦]الطاف.

آنگه بر سبيل وعيد گفت:بپرسم شما را روز قيامت از آنچه كرده باشى.

قوله[١٠٢-ر]: وَ لاٰ تَتَّخِذُوا أَيْمٰانَكُمْ دَخَلاً بَيْنَكُمْ ،آنگه گفت:اين سوگندها را دست‌افزار مكنى [٧]و خديعه و غلّ و خيانت مسازى در آنچه ميان شما باشد چنان كه سوگندى خورى با كسى تا بر شما اعتماد كند و از مكر و غوائل شما ايمن گردد، آنگه سوگند را خلاف كنى و عهد بشكافى.

فَتَزِلَّ قَدَمٌ بَعْدَ ثُبُوتِهٰا ،تا پاى بخيزد پس ازآن‌كه بر جاى باشد.و اين عبارت باشد از هلاك.عرب آن [٨]را كه مبتلا شود پس از سلامت يا در ورطه‌اى اوفتد،او را گويند:زلت [٩]قدمه،و قال الشاعر:

سيمنع منك السّبق إن كنت سابقا و تقتل إن زلّت بك القدمان [١٠]
مراد آن است كه سوگند به دروغ مخورى و در عهد و سوگند خيانت مكنى كه پس هلاك شوى و در معصيت افتى.و نصب او على جواب النّهى بالفاء باشد و به اضمار«أن»و التّقدير:فتزلّ قدم لكم [١١]بعد ثبوتها،يعنى قدم شما،و روا بود كه به قدم معاهد ايشان خواست،يعنى او نيز دلير شود بر سوگند خلاف كردن و نقض عهد كردن و اين زلّت قدم ايشان باشد، وَ تَذُوقُوا السُّوءَ ،اى العذاب،و عذاب بچشى.

بِمٰا صَدَدْتُمْ عَنْ سَبِيلِ اللّٰهِ ،«با»مجازات راست و«ما»مصدرى است،اى