روض الجنان و روح الجنان في تفسير القرآن - الرازي، ابوالفتوح - الصفحة ٢١٨ - ترجمه

وَ مَنْ قُتِلَ مَظْلُوماً ،و هركه او را بكشند مظلوم.و نصب او بر حال است از مفعل. فَقَدْ جَعَلْنٰا لِوَلِيِّهِ سُلْطٰاناً ،ما ولىّ او را دستى [١]و ولايتى كرديم بر قاتل،و شارع را فرموديم تا دست او قوى دارد كه او منصور و يارى كرده بود از جهت شرع تا اگر خواهد قصاص جويد و اگر خواهد ديت خواهد اگر قاتل بدهد.و قوله فَلاٰ يُسْرِفْ فِي الْقَتْلِ ،حمزه و كسائى و خلف خواندند:فلا تسرف،على نهى المخاطب بالتّاء.آن‌كه يا خطاب قاتل باشد يا خطاب رسول-عليه السّلام-و مراد امّت،و شايد [٢]كه خطاب با طالب قود بود يعنى به بدل يك كشته بيشتر از يكى بازمكشى [٣]و يا آن را كه مجرم نباشد و قاتل او را مكشى و باقى قرّاء خواندند:فلا يسرف،بر نهى مغايبه.رسول را مى‌گويد بگو تا اسراف نكنند [٤]قاتل و يا طالب قصاص،و قوله: إِلاّٰ بِالْحَقِّ .تفسير او خبر رسول است -عليه السّلام-كه گفت:

امرت ان اقاتل النّاس حتّى يقولوا لا اله الّا اللّه فاذا قالوها عصموا دمائهم و اموالهم الّا بحقّها و حسابهم على اللّه قيل و ما حقّها يا رسول اللّه؟قال:

زنا بعد احصان و كفر بعد ايمان و قتل نفس فيقتل [٥]بها. گفت:مرا فرمودند كه با مردمان كالزار كنم تا بگويند: لااله‌الّااللّه.چون بگفتند،[١٣٠-پ]خون و مال خود در حمايت گرفتند الّا به حقّش،و حسابشان بر خداست.گفتند:يا رسول اللّه!و حقّش چيست؟گفت:كفر از پس [٦]ايمان و زنا از پس احصان و كشتن نفسى كه او را بازكشند او را به او [٧].و مفسّران خلاف كردند در اسراف در قتل،بعضى گفتند:

مراد آن است كه جز قاتل را باز نبايد كشتن [٨].اين قول عبد اللّه عبّاس است.حسن و ابن زيد گفتند:عرب چون در جاهليّت كسى را بكشتندى از آن ايشان [٩]طلب آن كردندى كه كسى شريف‌تر از مقتول خود باز كشتندى و قاتل را رها كردندى.

خداى تعالى از آن نهى كرد و رسول عليه السّلام گفت: [١٠]عاتى‌تر كسى و عاصى‌تر كسى بر خداى تعالى سه كس باشند آن‌كس كه او در طلب قصاص نه قاتل را بازكشد و كسى كه او به كينۀ جاهليّت كسى را بكشد و كسى كه كسى را در حرم