امّا در مدّت،خلاف كردند،حسن بصرى گفت:استثنا را اثر بود در كلام ما دام تا از جاى برخاسته نباشد.و از عبد اللّه عبّاس حكايت كردند كه او گفت:تا يك سال او را اثر باشد،و اين قول،معتمد نيست.و مذهب درست [١]آن است كه:استثنا را اثر باشد در كلام ما دام تا متّصل باشد و يا در حكم متّصل.و استثنا چون از كلام منقطع شد،انقطاعى كه سامع را معلوم نشود كه اين استثنا با اين كلام است،آن را اثر نبود.و دليل بر صحّت اين مذهب،آن است كه:اگر نه چنين بودى،هيچ عقد از عقود منعقد نشدى،چه ايمن [٢]نبودندى كه او بعد از مدّتى استثنا كند و وثاقت برخاستى به خبر و به سوگند،و اين خلاف اجماع است.امّا استثنا در خبر و امرونهى و سوگند شود،و او را در همه اثر باشد چون متّصل بود،قوله: وَ اذْكُرْ رَبَّكَ إِذٰا نَسِيتَ ،و چون فراموش كنى[ذكر خداى كن.حسن گفت:معنى آن است كه چون ذكر مشيّت فراموش كنى] [٣]آنگه يادت آيد،بگو:ان‌شاءاللّه.اين ذكر خداست كه مراد است اين جا.بهرى دگر گفتند،مراد آن است كه:چون ذكر مشيّت فراموش كنى،به توبه و تلافى آن بگو: عَسىٰ أَنْ يَهْدِيَنِ رَبِّي لِأَقْرَبَ مِنْ هٰذٰا رَشَداً .و بعضى دگر گفتند:اين كلامى است مستأنف و متعلّق نيست به اوّل،و عند قوله: إِذٰا نَسِيتَ ،وقف بايد كردن.آنگه رسول را گفت: وَ قُلْ ،انت يا محمّد.عسى ان يَهْدِيَنِ رَبِّي لِأَقْرَبَ مِنْ [٤]قصّة اصحاب الكهف رَشَداً ،من اميد دارم كه خداى مرا ره نمايد به بهتر از قصّۀ اصحاب الكهف و از آن به صلاح نزديكتر از آيات و معجزات،تا جواب آنان باشد كه تو را پرسيدند از قصّۀ ايشان،و تو توقّف [٥]نمودى ازآنجا كه تو را علمى نبود به آن.و نصب رَشَداً ،بر تمييز است.

وَ لَبِثُوا فِي كَهْفِهِمْ ،خلاف كردند در آن‌كه اين از كلام كيست؟بعضى گفتند:از كلام جهودان است و«قالوا»،در كلام مقدّر است،اى قالوا،يعنى اليهود.جهودان گفتند كه:ايشان در غار سيصد و نه سال مقام كردند،چه اگر نه چنين باشد اين را معنى نبود كه گفت: قُلِ اللّٰهُ أَعْلَمُ بِمٰا لَبِثُوا ،چه اوّل قطع است و

[١] .همۀ نسخه بدلها:بجز قم و مل:صحيح.

[٢] .قم:امن.

[٣] .اساس:ندارد،از قم،افزوده شد.

[٤] .آج،لب:+هذا.

[٥] .مل:وقف نمودى.