است و محسوس و معاينه مى‌توان ديدن و به‌ضرورت دانستن نابينا باشد و نادان در آنچه نبيند [١]از احوال قيامت و بعث و نشور و حساب و كتاب،اولى‌تر كه نابينا باشد و گمراه‌تر.بعضى دگر گفتند:اشارت به دنياست و انّما براى آن مصرّح نگفت كه قرينۀ آخرت با او خواست بودن،يعنى هركه در دنيا نابينا باشد از نظر كردن در آيات خداى،در آخرت هم نابينا باشد [٢].اگر گويند ظاهر آيت نه آن است كه هركه در دنيا نابينا باشد،در آخرت هم نابينا،باشد و گمراه‌تر [٣]،چگونه روا باشد كه خداى تعالى كسى را نابينا آفريند،آنگه او را به قيامت برآن عقوبت كند به نابيناى [٤]؟دگر آن‌كه در آخرت چگونه نابينا باشد و خداى تعالى مى‌گويد: فَبَصَرُكَ الْيَوْمَ حَدِيدٌ [٥]،و مى‌گويد: كَمٰا بَدَأْنٰا أَوَّلَ خَلْقٍ نُعِيدُهُ... [٦]؟جواب گوييم،در اين آيت چهار وجه گفتند:

يكى آن‌كه:هركه او در دنيا نابينا باشد ازآن‌كه نظر و تفكّر كند در آياتى كه او را به معرفت خداى رساند،او در نظر كردن در آياتى كه او را به علم رساند به حصول آخرت و بعث و نشور و ثواب و عقاب نابيناتر بود و از آن گمراه‌تر.و اين معنى قول عبد اللّه عبّاس است كه ما گفتيم و بر اين قول هٰذِهِ ،كنايت باشد از آيات، يعنى عن النّظر فى هذه الآيات و العبر. فَهُوَ فِي الْآخِرَةِ ،اى فى النّظر فى الادلّة الموصلة الى الآخرة اعمى.

و جواب دوم آن است: وَ مَنْ كٰانَ فِي هٰذِهِ ،اى فى الدّنيا،هركه او در دنيا نابينا [٧]باشد از ايمان و معرفت خداى تعالى،او در آخرت نابينا باشد [٨]از ره بهشت و [٩]طريق نجات.و معنى آن‌كه كافر روز قيامت ذليل و مهين و عاجز و منقطع الحجّة و آيس باشد از رحمت خداى.

جواب سه‌ام [١٠]آن است كه:هركه او در دنيا نابينا باشد از ايمان [١١]و معرفت او در

[١] .اساس:بيند،به قياس نسخۀ قم،تصحيح شد.

[٢] .همۀ نسخه بدلها،بجز قم+و گمراه‌تر.

[٣] .آب،آز+اگر گويند به ظاهر آيت،آج،لب+اگر گويند.

[٤] .همۀ نسخه بدلها،بجز قم:نابينايى.

[٥] .سورۀ ق(٥٠)آيۀ ٢٢.

[٦] .سورۀ انبيا(٢١)آيۀ ١٠٤.

[٧] .قم:كور.

[٨] .همۀ نسخه بدلها،بجز قم مل:نابيناتر.

[٩] .قم+از.

[١٠] .همۀ نسخه بدلها،بجز قم:سيم.

[١١] .قم:ايمه.