روض الجنان و روح الجنان في تفسير القرآن - الرازي، ابوالفتوح - الصفحة ٢٣٩ - ترجمه

جنس ملاحم و آن در خطبه‌اى [١]كرد-و اين آيت از او پرسيدند-او خبر داد كه:هر شهرى از شهرها به چه هلاك شود كافران را بر سبيل عقوبت باشد و مؤمنان را بر سبيل امتحان،اين قول مقاتل است.عبد اللّه مسعود گفت:در هر شهرى كه زنا و ربا در او ظاهر شود،خداى تعالى دستورى دهد در هلاك آن شهر.آنگه بيان كرد كه آن لا محال خواهد بودن،و آن در لوح محفوظ نوشته است.

قوله: وَ مٰا مَنَعَنٰا ،گفت:منع نكرد ما را ازآن‌كه آيات و معجزات و دلالات فرستيم،الّا آن‌كه اوّلينان آن را تكذيب كردند.عبد اللّه عبّاس گفت:سبب نزول آيت آن بود كه اهل مكّه،رسول را-عليه السّلام-گفتند:اگر تو پيغامبرى[١٣٥-پ]كوه صفا براى ما با زر كن [٢].خداى تعالى گفت:از اين مانعى نيست الّا آن‌كه مانند اين اقتراح اوّلينان كردند،و چون بداديم تكذيب كردند.و اگر اين كه ملتمس شماست بدهيم [٣]،هم اين كنى.آنگه حكمت اقتضاى آن كند كه شما را پس از آن مهلت ندهم و تعجيل عقوبت كنم،چنان كه با امّت سلف كردم،و اين قول قتاده و ابن جريح است.و«منع»،وجود چيزى باشد كه با او فعل در وجود نيايد ازآن‌كه بر او قادر باشد،و اين در حق خداى تعالى مجاز [٤]بود.و معنى آن باشد كه ما آيات براى آن نفرستاديم تا اينان تكذيب نكنند-چنان كه اوّلينان كردند-و قوله: أَنْ نُرْسِلَ ، محلّ او نصب است بوقوع المنع عليه.و قوله: أَنْ كَذَّبَ ،محل او رفع است باسناد المنع اليه،و تقدير آن است كه:و ما منعنا ارسال الآيات الا تكذيب الاوّلين،و بعضى اهل معانى گفتند:«الّا»زيادت است و معنى آن‌كه:و ما منعنا ارسال الآيات تكذيب الاوّلين،و معنى برعكس معنى اوّل باشد.و گفتند:«الّا»به معنى «واو»است،كقوله: لِئَلاّٰ يَكُونَ لِلنّٰاسِ عَلَيْكُمْ حُجَّةٌ إِلاَّ الَّذِينَ ظَلَمُوا مِنْهُمْ... [٥]معناه:و الّذين ظلموا،و معنى آن باشد كه:ما منعنا ارسال الآيات شىء مع ان كذّب ضيبها الاوّلون.و اين هر دو قول تعسّف [٦]است و حاجت نيست در ظاهر آيت به اين تكلّف [٧]،چه آيت بر ظاهر خود نيك است،و مانعى نيست از حمل [٨]او بر ظاهر خود.