معارف قرآن - مصباح یزدی، محمد تقی - الصفحة ٩٩ - خدا را تا چه اندازه مي توان شناخت؟
خدا منزه است از آنچه مردم وصف مىكنند. يعنى هر صفتى براى خدا بيان كنيد، (با آن معنايى كه خود مىفهميد) خدا از آن صفت منزه است. اين صفات و اين معانى ربطى به خدا ندارد، خدا منزهتر از اينهاست. و يا بعضى از روايات هست كه آنچه را شما در ذهن خود تصور كنيد با دقيقترين معانى باز هم چيزىاست آفريدهى شما و خدا از آن بالاتر است. مرحوم فيض در كتاب محجة البيضاء از امام باقر سلام الله عليه نقل كرده است كه فرمود: «كُلَّما مَيَّزْتُمُوهُ بِاَوْهامِكُمْ فِى اَدَقِّ مَعانيِه مَخْلُوقٌ مَصْنُوعٌ مِثْلُكُمْ مَرْدُودٌ اِلَيْكُمْ». آنچه را در ذهن با دقيقترين معانى تصور و توهم كنيد، خدا از آن منزه است و آن پندار شما مخلوقىاست مثل شما.[١]
بر اساس اين قبيل آيات و روايات چنين تصورى براى بعضى پيش آمده است كه اوصافى كه ما دربارهى خدا مىگوييم، هيچكدام صفت واقعى خدا نيست. خدا را نمىتوان وصف كرد فقط خود خداست كه مىتواند خود را وصف كند. گفتيم در مقابل اينان، كسانى قائل شدند به اينكه حتى ذات خدا هم قابل شناختن است و كاملا مىتوان ذات خدا را شناخت. دستهى اول به خصوص به اينها بسيار حمله مىكنند. ما مىگوييم كه ظاهراً براى آن كسانى كه گفتهاند اوصاف خدا را نمىتوان شناخت و معناى الفاظى كه در مورد اسماء و صفات خدا به كار مىبريم، نمىفهميم؛ شبههاى از باب اشتباه مفهوم به مصداق حاصل شده است. توضيح آنكه يكى از انواع مغالطات كه به ذهن انسان هنگام استدلال براى خود يا ديگرى مىآيد از اشتباه مفهوم به مصداق ناشى مىشود. يعنى مطلبى كه مربوط به مصداق است به مفهوم يا حكمى كه مربوط به مفهوم است به مصداق نسبت مىدهد.
مفهوم آن معناى كلىاست كه ما در ذهن درك مىكنيم. مثل مفهوم انسان يا نور، يا حرارت، معنايىاست كه در ذهن تصور مىكنيم؛ وقتى بخواهيم توضيح بدهيم مىگوييم انسان موجود زندهاىاست داراى عقل؛ (حيوان ناطق) اين معنايىاست كه با معانى ديگرى قابل تفسير است. اين مفهوم است؛ مصداق يعنى آن شخصى كه اين مفهوم بر او منطبق مىشود. آن فرد خارجىِ انسان مصداق است. و ما وقتى مفهوم آتش را تفسير مىكنيم، مىگوييم آتش جسم گرمى ست. مثلا يا تركيب مواد قابل احتراق با اكسيژن است، ولى طبق تعريف معروف مىگوييم آتش موجودىاست كه ذاتاً حرارت دارد. هنگامى كه شما آتش را در ذهنتان تصور كنيد (يعنى چيزى كه داراى حرارت ست) آيا ذهنتان هم داغ مىشود؟ البته نه، زيرا مفهوم حرارت
[١] محجة البيضاء، ج ١، ص ١٣١.